ԿՈՄԻՏԱՍ

26 Sep

«… Մարդիկ հաւատում են աւելի վատ լուրերին, քան լաւերին. և անուանարկուածը երկար ջանք պէտք է գործ դնէ, որ կարողանայ անպիտանների միտքն էլ մաքրէ: Բայց կասէք, ի՞նչ փոյթ, թող չարն իր չարութեան մէջ խեղդուի: Իրաւ է, ես էլ եմ կրկնում ժողովրդի հետ այն վեհ միտքը, թէ՝ «գէշ մարդու օր արևը սև հողի տակով արէք». Միևնոյն ժամանակ աջ ու ձախ եմ նայում, տեսնում, որ մարդիկ առաւել վատահոգի են, քան բարեհոգի. չկան, եթէ կան, չեն երևում այնպիսիները, որոնք չարերի վերայ արհամարհանք տածեն. ընդհակառակը, մարդկային թոյլ և շատ տկար կողմերից մէկն էլ այն է, որ լսածին հաւատալ են ուզում առանց ճշմարտութեան կշիռ ունենալու, այո՛, շատ հեշտ է դատելը՝ մանաւանդ ուրիշին, բայց դատուել ո՞վ է ցանկանում. մարդասպանը նոյնիսկ դատից խուսափում է, ո՜ւր մնաց անմեղն ու անպարտը: Ես էլ, թէև ներսս բոլորովին մաքուր ու ջինջ է, ինչպէս պայծառ ու յստակ վտակ, բայց չար մարդիկ քար են ձգում ու պղտորում»:

Մարգարիտ Բաբայանին հասցեագրած նամակիցkomitas

ԳՈՒՐԳԵՆ ՄԱՀԱՐԻ

26 Sep

… Ցարսկի փողոցով դուրս եկավ որբերի գաճաճ ու գունատ մի շարք, միատեսակ քայլվածքով, գլուխների մեծությամբ, հասակով և մանավանդ շորերով:
Մնացածը Չարենցը լրացրեց.
— Քո կարծիքով սրանց անունները ինչ կլինի:
Ես մտածեցի. դե՝ որբեր են, մեկը Վարազդատ, մյուսը Տիգրան, երրորդը Սարգիս…
— Տիգրան, Վարազդատ, Սարգիս…
— Սխալվում ես… Բոլորի անունն էլ Կարապետ է… այ, 2, 4, 8, 10, 24, 32, երեսուներկուսն էլ Կարապետ են…

«Չարենց-Նամե» գրքից1981

ՄՏՔԵՐ

25 Sep

Հավակնոտությունը անհաջողակի վերջին ապաստանն է:
Ալեքսանդր Լիվերգանտ

Ով կարողանում է՝ անում է, ով չի կարողանում՝ քննադատում է նրան, ով կարողանում է:
Սթիվեն Կինգ

Ազատագրվելը դատարկ բան է: Դժվարը ազատ լինել կարողանալն է:
Անդրե Ժիդ

Եթե մի բանից ուժեղ կառչես, կարող ես նաև փշրել այն:
Քեսսի Բիզլի

Լինել ձանձրալի. կյանքում դրանից ավելի վատ բան չկա:
Հոլլի Շինդլեր

Եթե ուզում եք շարժվել արագ՝ գնացեք մենակ: Եթե ուզում եք հասնել հեռուն՝ գնացեք միասին:
Ալբերտ Գոր

Իմաստությունը լավ ապաքինված վերք է:
Բորիս Ալեքսանդրով

Չկա մի դեղամիջոց, որն ի վիճակի լինի բուժել այն, ինչ կարող է բուժել երջանկությունը:
Գաբրիել Գարսիա Մարկես

Վաղը ընդամենը այսօրվա ուրիշ անունն է:
Ալեքսանդր Սոկոլով

Ես չեմ ուզում լինել քո առաջինը, ես ուզում եմ լինել քո վերջինը:
Քոլին Հուվեր

Ահա թե ինչպես ենք վարվում նրանց հետ, ում սիրում ենք: Մենք նրան խաբում ենք, որ պահպնենք: Ամեն ճշմարտություն չէ, որ լավն է:
Ջոն Քոնոլի

Մարդիկ ավելի քիչ կանհանգստանային նրա համար, թե ինչ են իրենց մասին մտածում ուրիշները, եթե իմանային, թե իրականում որքան հազվադեպ է ինչ-որ մեկն իրենց մասին մտածում:
Լիզա Հիլտոն

Երբեմն այն, ինչ դուք չեք անում, նույնքան կարևոր է, որքան այն, ինչ անում եք:
Գրեգ ՄըքԿեոն

Եթե բաժակը փշրվեց, փշրվեց ոչ այն պատճառով, որ վայր գցեցին, այլ որովհետև ապակուց էր, այլ ոչ թե երկաթից:
Նիկոլայ Պեսկով

Լեռան գագաթից հնարավոր չէ տեսնել լեռը:
Ֆրենկ Հերբերտ

Խնդիրը ճանապարհը չէ, որ մենք ընտրում ենք, այլ այն, ինչը մեր ներսում է՝ հարկադրելով ընտրել հենց այդ ճանապարհը:
Օ’Հենրի

6bg8nrpvule

ԱՆԿԱԽՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԱՆԿԱԽ

25 Sep

Պաթոսը խանգարում է անկախություն երևույթի ճիշտ ընկալմանը: Ճիշտ ընկալմանը խանգարում է նաև այն համոզմունքը, թե անկախ երկիրը միայն լավը պիտի լինի, իսկ եթե այն դեռ անկատար է, ուրեմն անկախությունը նույնպես լիարժեք չէ: Բայց դա հին մոլորություն է:
Անկախությունը հնարավորություն է, այլ ոչ թե երաշխիք:
Անկախությունը հաց չէ, այլ արձակ մի դաշտ, որտեղ կարող ես քո ցորենը ցանել՝ վաղվա հունձի ակնկալիքով: Անկախությունը տուն չէ, այլ քարն է, որով կարող ես տանդ պատերը կանգնեցնել: Անկախությունը մարմին չէ, այլ շնչառություն է, գիրը չէ, այլ թանաք, արյունը չէ, այլ երակ: Եվ ամսաթիվ ու տարեդարձ էլ չէ, այլ էջ է, որի վրա կենսագրություն պիտի շարադրվի: Թե ինչ կգրվի այնտեղ, թուղթը չի կարող իմանալ: Կիմանա գրողը:

* * *
Մեր անկախության նախաբանը՝ 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ը ես մի փոքր այլ կերպ եմ հիշում, որովհետև այդ օրը եղբորս հարսանիքն էր: Գնացել էինք Խոր Վիրապ, իսկ արարողությունից հետո մեքենաների շարասյունը շարժվեց դեպի ընտրական տեղամաս: Նորապսակներին այստեղ դիմավորեցին ծաղիկներով ու ծափերով: Բոլորի պես նրանք էլ բաց քվեարկեցին, քանի որ այդ օրը ոչ ոք ոչ մեկից թաքցնելու ոչինչ չուներ, ու ստացվեց այնպես, որ ինձ համար անկախության առավոտի հիշողությունը նախ դարձավ եղբորս պսակը, իսկ հետո նրա ընտանիքը, որտեղ հիմա երկու զավակներ կան, որտեղ կյանքն ամեն վայրկյան փոփոխվում է՝ մնալով հոգսերի և ուրախությունների, տագնապների ու սպասումների մեջ: Ճիշտ այնպես, ինչպիսին մեր երկրն է: Ճիշտ մեր անկախության պես, որովհետև անկախության հետ ապրողներս վաղ թե ուշ նմանվում ենք նրան: Անկախությունն էլ մեզ է նմանվում: Եվ այդպես լրացնում ենք իրար: Դրա համար էլ մենք արտացոլանքն ենք մեր անկախության, ինչպես որ զավակներն են նման լինում իրենց ծնողներին:

* * *
Ես ինչպե՞ս չափեմ անկախության տարիքը: Հաշվարկը սկսեմ հռչակելու պահի՞ց, թե՞ գնամ-թաղվեմ հեռավոր ժամանակների մեջ, որտեղ ծնվեց, բովանդակվեց ու մարմին առավ նրա սպասումների, ձգտումների, խոկումների ու համբերության արմատը:
Հնդկաստանում չեմ եղել, բայց գիտեմ, որ ավելի քան երկու դար առաջ այնտեղ վախճանված հայրենասեր մի մարդու՝ Շահամիր Շահամիրյանի տապանաքարի վրա գրված են այս խոսքերը. «Ողջույն ընդ քեզ դամբարանիս տառն ընթերցող, տուր ինձ լուրն ազատութեան ազգին իմոյ, որ եմ տենչող…»:
Վստահ եմ, որ շատ-շատերն արդեն տարել են նրան այդ մեր ավետիսը: Բայց կուզեի ինքս էլ մի օր հայտնվել հեռավոր Մադրասում և նույնը կրկնել նրա համար: Նույնը, բայց իմ ձայնով: Որ մեր անկախությունը շատ ձայների մեջ լինի:

* * *
Վաղուց էր: Օդանավը ուշ գիշերին վայրէջք կատարեց Թբիլիսիում: Երբ իջա, ինձ նման 20-30 հայ երիտասարդներ, որոնք այստեղ էին հասել տարբեր քաղաքներից, խմբվել էին սպասասրահում ու մտածում էին, թե ինչ կարելի է անել: Երևան մեկնող ինքնաթիռը միայն հաջորդ օրը պիտի թռչեր: Բայց ոչ ոք այլև սպասել չէր ուզում: Չափազանց երկար էինք սպասել: Եվ որոշեցինք քաղաքում գտնել մի ավտոբուս ու բոլորս միասին հենց գիշերով ճանապարհ ընկնել տուն:
Խելահեղ որոշում էր, քանի որ Վրաստանի մայրաքաղաքում, այն էլ կեսգիշերից անց, մեզ չէին սպասում անհամար վարորդներ, որ պատրաստ լինեին առաջին իսկ առաջարկի դեպքում ուղղություն վերցնել դեպի Երևան: Մի քանի ժամ քայլեցինք քաղաքի դատարկ ու անծանոթ փողոցներում և պատկերացրեք, որ գտանք մեր որոնած ավտոբուսն իր վարորդով հանդերձ: Վրացին, ինչ խոսք, աստղաբաշխական գումար պահանջեց: Չսակարկեցինք: Դատարկեցինք մեր դրամապանակներն, ու լեփ-լեցուն մեքենան շարժվեց տեղից:
Բոլորս էլ անասելի հոգնած էինք, միանգամից քուն մտանք: Եվ ահա արթնանում ենք մեքենայի ցնցումից: Լույսն արդեն բացվել է: Ավտոբուսը կանգ է առել մի աղբյուրի մոտ, որտեղ մի քանի մրգավաճառներ իրենց արկղերն են շարել և առևտուր են անում: Առաջին պահին գլխի չընկանք, թե որտեղ ենք: Հետո լսում ենք՝ կանայք հայերեն են խոսում: Ուրեմն սահմանն անցե՞լ ենք, ուրեմն արդեն…
Հետո այն, ինչ կատարվեց, մոռանալն անհնար է: 20-30 կիսարթուն երիտասարդներ իրենց դուրս նետեցին դռնից, և սկսվեց խոլական մի իրարանցում: Աղմկում էին, գոռում, գրկախառնվում էին զարմանքից քար կտրած անծանոթ մարդկանց հետ, համբուրում են մրգերը, ծիծաղում ու արտասվում են միայն այն բանի համար, որ դա Հայաստանն էր…
Աղբյուրի ջուրը զուլալ էր ու սառնորակ: Բոլորս հերթով մոտեցանք, խմեցինք ծորակից և ապա անապական այդ ջրով մեր դեմքերից լվացինք անտերության փոշին…

* * *
Անբացատրելի բան է երկրի զգացողությունը: Անհասկանալի բան է: Անտրամաբանական բան է: Վերացարկման մեջ այն քոնն է մինչև վերջին բջիջը, բայց նյութական երկիրը մի՞թե քոնն է: Այն սարը, այն գետը, այս փողոցն ու տունը, այգին ու գործարանը, չէ՞ որ դրանք իմը չեն, բայց իմն է դրանց ամբողջությունը: Իմն են առավել, որքան իմը չեն:
Արարման օրից ի վեր, երբ դեռ անուն չունեիր, մինչև ժամանակներն այն, երբ նորից դառնում էիր սեփական մաշկիդ ներառյալը, հաշվարկված ձայների քանակի մեջ կամ ճանաչման վավերագրերում պիտի չգտնեիր պատճառների պատճառը: Ու պիտի փնտրեիր դրանցից դուրս, լուսանցքներում պիտի փնտրեիր, որովհետև մեծը չի զետեղվում փոքրում, անսահմանի սահմանը չկա, անպայմանը նախապայման չունի: Իսկ նա մշտական է: Անկախ ամեն բանից: Անկախ քո անկախ լինել-չլինելուց:
Որովհետև այն, ինչ կա անկախությունից անկախ, հենց դա էլ անկախության ամենակայուն ու վստահելի հիմքն է: Երկրի սերը: Մեր սերն առ քեզ, Երկիր: Ու այդ սերն էլ, Երկիր, մեզ կթելադրի անել ամեն բան, որ դու լինես անկախ, իսկ մենք՝ քո կախյալը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆhovik-charkhchyan

ՎԻԿՏՈՐ ՀՅՈՒԳՈ

25 Sep

Սարսափելի են կյանքի խորագույն ակունքները: Չի լինում փոքր ատելություն: Ատելությունը միշտ էլ հսկայական է: Այն իր չափերը պահպանում է նույնիսկ ամենաչնչին արարածի մեջ և մնում է հրեշավոր: Յուրաքանչյուր ատելություն արդեն իսկ ուժեղ է նրանով, որ այն ատելություն է: Փղին, որին ատում է մրջյունը, վտանգ է սպառնում:1030039443

ՌԵՄԱՐԿԻ ՆԱՄԱԿԸ ՄԱՌԼԵՆ ԴԻՏՐԻԽԻՆ

23 Sep

Մարդը պիտի անցնի շատ դռների միջով, մինչև որ վերադառնա ինքն իր մոտ և այնտեղ, որտեղ մնալու է: Եվ դռները չեն կարող բաց մնալ: Հետդարձի ճանապարհ երբեք չկա: Եվ ով էլ փակած լինի դրանք՝ ինքդ, կամ մեկ ուրիշը, կամ եթե ուժգին քամուց դրանք աղմուկով փակած լինեն, հետդարձի ճանապարհ երբեք չկա, որքան էլ ուժգին դու ցանկանաս, և եթե նույնիսկ դռները վերստին բացվեն, միևնույն է, վերադարձ չկա և, անկեղծ ասած, հոգու խորքում էլ այդ բանը բոլորովին չեմ ուզում…
Մենք ունեցել ենք չափից շատ անցյալ և բացարձակապես ոչ մի ապագա…

marlen-ditrih-7

ՄՏՔԵՐ

22 Sep

Տարօրինակ արարած է մարդը: Նա ընչաքաղց է, մշտապես դժգոհ, երբեք խաղաղությամբ չի ապրում Աստծո կամ ինքն իր հետ: Նրա օրերը լի են հոգսերով և անպտուղ չարչարանքներով, իսկ գիշերները հագեցած են անիրավ ու մեղսավոր ցանկությունների կատարման մասին ունայն երազներով:
Ջեկ Լոնդոն

Միշտ չէ, որ հերոսները նրանք են, ովքեր հաղթում են: Երբեմն նրանք նաև պարտություն են կրում: Բայց նրանք կարողանում են սթափվել ու շարունակել պայքարը: Նրանք չեն հանձնվում: Ահա թե ինչն է նրանց դարձնում հերոս:
Կասանդրա Կլեր

Մարդիկ, ովքեր պատմում են իրենց մտադրությունների մասին, ավելի քիչ են հակված դրանք կյանքի կոչել, քանի որ նման խոսակցությունները նրանց տալիս են ժամանակից շուտ նպատակի իրագործման զգացում:
Էնդի Սմիթ

Հարուստ մարդիկ, ի տարբերություն շատերի, գիտեն, որ հետդարձի կամուրջները չեն այրում: Դա վնասարարություն է: Կամուրջները վաճառում են:
Չակ Պալանիկ

Մենք ամեն օր արթնանում ենք ամենալավ մտադրություններով, իսկ մայրամուտին, սովորության համաձայն, չենք արդարացնում մեր սպասելիքները: Երբեմն ինձ թվում է, որ Տերը խավարը ստեղծել է միայն նրա համար, որ ստիպված չլինի ամբողջ օրը մեզ տեսնել:
Հելեն Սայմոնսոն

Մարդուն օգնելու ամենաարդյունվետ միջոցը կարելի է շարադրել հետևյալ բանաձևով. «Դու արա, իսկ ես կիմանամ, որ քեզ մոտ ստացվեց»: Ոչ թե «կհավատամ», ոչ թե «կհուսամ», ոչ թե «կմտածեմ», այլ հատկապես «կիմանամ»: Սա կարևոր նրբերանգ է:
Մաքս Ֆրայ

Երբ դուք ի վերջո հաշտվեք այն մտքի հետ, որ յուրաքանչյուրն ապրում է միայն ինքն իր համար, այդ դեպքում դուք առավել ներողամիտ կգտնվեք ձեր մերձավորների նկատմամբ: Նրանք կդադարեն մոլորեցնել ձեր հույսերը, իսկ դուք կսկսեք նրանց վերաբերվել շատ ավելի մեծահոգաբար:
Սոմերսեթ Մոեմ

Երեխաներին դուր է գալիս «ոչ» լսելը: Նա հիշեց, թե ինչպես իր որդին, երբ դեռ փոքր էր, մի անգամ ասաց մեկ ուրիշ երեխայի մասին. «Պապ, նրան ընդհանրապես ոչ ոք չի հետևում: Ծնողների համար միևնույն է, և նա անում է՝ ինչ ուզում է»: Այդ խոսքերի մեջ իմաստություն էր թաքնված:
Էդվարդ Ռեզերֆորդ
«Նյու Յորքը» գրքիցcontent_8__econet_ru

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ

22 Sep

Էն ո՞ր ոչուփուչը վեր կկենա ու Ոչ կասի իր արյան շրջանառությանը, իր աչքի լույսին, իր արդար հացին, իր պետականության հիմքերին, իր թոռների ու թոռնթոռների մարդավայել կյանքին:
Այո… այս երեք տառերն այսօր իմաստավորում են մեր ազգի երեք հազար տարվա ոգորումներն ու որոնումները:

get

 

ԽՈՐԵՆ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

22 Sep

Մենք նախևառաջ պետք է հաստատենք Իբսենի այն ճշմարտությունը, որ նա ասում է «Ժողովրդի թշնամին» պիեսի հերոսի բերանով. «Ուժեղը նա է, ով չի վախենում մենակ մնալուց»: Այո-ն ասելով` մենք առաջին հերթին հույսներս պետք է դնենք մեզ վրա, և այդ Այո-ն կկայանա այնքանով, որքանով պատրաստ կլինենք գոյատևելու, աշխատելու, զոհողությունների ու մաքառումների:img_1804_ts1323253335

25 ԱՄՅԱ ԱՆԿԱԽՈՒԹՅՈՒՆ

22 Sep

«ՄԱԳՆԻՍ» հաղորդաշարի այս թողարկման հյուրերն են՝ Հայր Կոմիտաս Վարդապետ Հովնանյանը, գրող Հովիկ Չարխչյանը, քաղաքագետ Արա Պապյանը, դերասանուհի Լալա Մնացականյանը և պատմաբան Գէորգ Եազճեանը:
Հաղորդումը նվիրվում է Հայաստանի անկախության 25 ամյակին:

ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ

22 Sep

Մարդկության մեծ մասին հատուկ է անհատի ստորադասության բարդույթը, բայց կա մի ազգ (մենք), որ տառապում է ազգային ստորադասության բարդույթով: Եզակիական պարադոքսալ մի վիճակ, երբ առանձին-առանձին, յուրաքանչյուր հայ իրեն զգալով որպես բարձրագույն իսկություն, ի բնե, դրսևորելով իր կամքի գերակայությունը, բոլոր ժամանակներում իր շնորհներով մրցության մեջ մտնելով աշխարհի տարբեր ժողովուրդների անհատների հետ, ունենալով պատմության ընթացքը կարգավորելու սեփական առաքելության ներշնչանքը, իր հավաքական դրսևորույթի մեջ անվստահ է: Անբացատրելի մի երևույթ, միստիկական մի հարց, որը չի կարող բացապարզվել նույնիսկ մեր այսահար պատմության երկարաձիգ ու վայրիվերո ընթացքով: Եվ այժմ անկախության նկատմամբ մեր Այո-ն, իմ խորին համոզմամբ, փոփոխության առաջին փուլը կարող է հանդիսանալ ազգային մեր կազմախոսության մեջ:aghasi-ayvazyan-600x372

ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ

22 Sep

Անկախությունը հանրապետություն ընկած պատուհաս չէ, որ ամենքիս ու ամեն ինչ տակնուվրայեր և Հայոց աշխարհով անցնող փրկիչ չէ, որ փեշերից կախվելով խնդրեինք չանցնել, կուռք դարձնեինք ու պաղատանքի ծնկեինք: Անկախությունը հանրապետության բոլոր ուստրերի ու դուստրերի ամենօրյա, ամենժամյա` համարիր ճորտական աշխատանքն է, հենց որն էլ մեզ բոլորիս տեր կկարգի միմյանց ու այս երկրին, որն արդեն ոչ ոքի չենք զիջի:hrant_2

ՊԱՏԱՌՈՏՎԱԾ ԶՍՊԱՇԱՊԻԿ

22 Sep

Ժամանակների ու բարքերի մասին այնքան շատ ու այնքան դիպուկ են գրել, որ նույնը կրկնելն այս պահին անիմաստ պիտի լինի: Այդ պատճառով էլ ընդամենը կփորձեմ հիշեցնել այն ճշմարտությունը, որ ոչ թե ժամանակն է վերափոխում բարքերը, այլ այդ ժամանակի մեջ ապրող մարդը՝ իր համար թիրախներ ընտրելով: Եվ քանի որ ընտրությունն այնպիսի բան է, ինչը չի կարող միշտ անսխալ ու արդար լինել, թիրախների պարագայում նույնպես մարդը հակված է սխալվել, երբեմն նույնիսկ շատ չարաչար ու անհեթեթ: Նման օրինակներ դուք ավելի շատ կիմանաք, ես ընդամենը երկուսի մասին պատմեմ:
Եղել է ժամանակ (ի դեպ, ոչ այնքան հեռավոր անցյալում), երբ մեզ մոտ արգելվել է տներում տոնածառ զարդարել: Դա համարվել է քաղքենիական դրսևորում, հղփացած բարքերի մնացուկ: Խաղալիքներով եղևնին ներկայացվել է որպես հին կյանքի խորհրդանիշ: Թե ինչով պիտի եղևնին խանգարեր նոր մտայնությունների հաղթարշավին, մեզ համար հիմա դժվար կլինի հասկանալ, բայց փաստը մնում է փաստ, որ եղել են «գիտակից» մարդիկ, ովքեր դա «հասկացել են» և դուրս են եկել կռվի զարդարուն ծառերի դեմ:
Իսկ հետո հերթը հասավ կրկեսին: Վերստին գտնվեցին մարդիկ, ովքեր սկսեցին պնդել, թե կրկեսը գաղափարական տեսանկյունից անհարիր երևույթ է, պետք է վերջ դնել այդ անպտուղ ժամավաճառությանը, որը ընդամենը մեկ նպատակ է հետապնդում՝ մոլորեցնել մարդկանց և փչացնել նրանց ճաշակը: Անմիջապես ձևավորվեցին մարտնչող խմբերը (ներկայիս բնորոշմամբ՝ քաղհասարակությունը): Սրանք պատերից պոկում էին կրկեսային ազդագրերը և հանդիմանում այն քաղաքացիներին, ովքեր հերթական ներկայացման տոմս էին գնում, մամուլում հանդես էին գալիս ծաղրական հրապարակումներով:
Ամեն ինչ ավարտվեց նրանով, որ մի գեղեցիկ օր Երևանը զրկվեց իր կրկեսից: Պահպանվել է այդ ցավալի փաստն արձանագրող վավերագիրը: Այնտեղ ասված է. «1924 թվականի մարտի 2-ին, առավոտյան ժամը 10-ին Երևանի հրապարակում, քաղաքային կշեռքի վրա կկատարվի հրապարակային աճուրդ նախկին կրկեսի տեր, քաղաքացի Ալեքսանդր Պետրովիչ Ալեքսին պատկանյալ շարժական գույքը՝ որպիսին և ցուցակագրված է 1924 թ հունվարի 22-ին, կրկեսի շենքը, որը գտնվում է Նազարյան և Տեր-Ղուկասյան փողոցների անկյունում, և նրան պատկանող զարդերը, այսինքն ոսկեղեն, բռլյանտեղեն և այլն, և գնահատվում է 3150 չերվ. ռ., ի հատուցում նույն կրկեսի 13 բանվորների…»:
Այս երկար պատմությունն անելու անհրաժեշտությունը չէր լինի, եթե հիշատակված դեպքերն իրենց նորագույն դրսևորումները չունենային նաև մեր օրերում: Միայն թե դրանք հիմա բոլորովին այլ անուն ունեն, իսկ գործողությունը կոչվում է՝ «փշրել կարծրատիպերը»:
Կարծրատիպ բառը հորինողները հնարավոր ամեն բան արել են, որ այն բացասական ենթատեքստ ձեռք բերի: Բայց բավական է ընդամենը մի կողմ թողնել բառաձևն ու հասկանալ դրա իմաստային-բովանդակային տարողությունը, և պատկերն անմիջապես կփոխվի: Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում կարծրատիպ ասվածը: Դա նույն սովորույթն է կամ ավանդականը: Ոչ ավելին: Իսկ ավանդույթի և սովորույթի մեջ վտանգավորության աստիճանն այնքան բարձր չէ, որքան հակված են ներկայացնել: Եվ ուրեմն ինչու՞ փշրել, կործանել, ավերակների վերածել մի բան, ինչն իր գոյությամբ որևէ մեկին վնաս չի պատճառում ու բոլորովին էլ այնքան կարծր չէ, որքան ցանկություն կա տեսնելու: Ի վերջո, ժամանակն իր բնական ընթացքի մեջ առանց ավելորդ ցնցումների մի օր դուրս է մղելու հինն ու հնացածը և ճանապարհ է բացելու նորի համար: Բոլորովին հարկ չկա անիմաստ ու հորինովի ճակատամարտեր հրահրել՝ նորարար ու ազատամիտ երևալու համար: Ամեն ինչ՝ իր հունով: Ամեն ինչ՝ իր հունով:

* * *
Հիմա՝ մի քանի խոսք ազատամիտների մասին:
Մեր ժամանակակից գրողներից մեկը մի պատմվածք էր գրել՝ համեմված հայհոյախառն երկխոսություններով ու գռեհիկ պատկերներով, և տարել էր ընթերցելու մի հավաքույթում, որտեղ լինելու էին իր նման «անկաշկանդ» մտածողության տեր ունկնդիրներ: Լսել էին, քննարկումից հետո ամսագրերից մեկի խմբագիրն առաջարկել էր դա տպագրել իրենց հանդեսում: Հեղինակն ուրախացել էր, բայց հետո մոտեցել էր խմբագրին ու ասել էր, որ հրապարակման դեպքում ստիպված է պատմվածքից ջնջել բոլոր «անբարո» հատվածները:
— Ինչու՞,- զարմացած հարցրել էր խմբագիրը:
— Դե, ամսագիրը կարող է մեր ընտանիքի անդամների ձեռքն ընկնել,- բացատրել էր գրողը:
Այսինքն մարդն ազատ ու անկաշկանդ էր մինչև իրենց տան դուռը: Ներսը պաշտպանված է ու մաքուր, իսկ դրսում կարելի է աղբ ներտել ու բարձրաձայն հայհոյել, որովհետև ազատությունը դա արտոնում է: Ու քանի որ այդ կարգի ազատությունը միշտ աղմկոտ է, այնտեղ գրեթե լսելի չեն այս հորդորները. ազատ, ոչ թե սանձարձակ, ազատ, ոչ թե անպարկեշտ, ազատ, ոչ թե անհարգալից:
Ազատամտությունը ենթադրում է ազատ մտքի առկայություն: Մտքի, ոչ թե մտայնության: Եվ ազատությունն էլ այդ միտքը օժտում է այնպիսի լուծումներ ու ելքեր գտնելու ունակությամբ, որը ինքնահաստատվում է ոչ թե ոչնչացման գնով, այլ ներդաշնակ համակեցությամբ:
Համակեցությունն իր հերթին պահանջում է անձեռնմխելիություն այն ամենի համար, ինչը քոնը չէ՝ ներառյալ սեփական կեցության ձևն ընտրելու ինքնավարություն: Ու երբ հայտնվում է մեկը՝ վստահ, որ ավելի լավ գիտի քո պատշաճ ապրելու եղանակը, կյանքդ վերածվում է միջամտված անազատության: Եվ հենց այդ չափը կորցրած ազատությունից փրկվելու համար է, որ օգնության է հասնում հին զսպաշապիկը, որին շատերն անվանում են կարծրատիպ, իսկ ես դրան կկոչեմ չափի զգացում:
Պետք չէ պատառոտել զսպաշապիկը: Այդպես ոչ թե ազատ եք դառնում, այլ ցնցոտիավոր:

* * *
Մի պատմություն էլ դրա մասին պատմեմ: Մի փոխնախարարից եմ լսել: Իրենց գերատեսչություն է գալիս միջազգային ինչ-որ կառույցի ներկայացուցիչ և հայտարարում է, որ պատրաստ են Հայաստանում պայքարել գենդերային անհավասարության դեմ, մեր երկրում արմատախիլ անել կնոջ շահագործումը, նվաստացումը, բռնությունները: Զարմացած փոխնախարարը փորձում է հակաճառել՝ բացատրելով, որ դա չափազանցված պատկերացում է, մեր ընտանիքներում մեծարում ու աստվածացնում են կնոջը: «Ասացի՝ չեմ բացառում, բռնության դեպքեր լինում են, բայց կարո՞ղ եք աշխարհում գոնե մի երկիր ցույց տալ, որտեղ նման բան չի պատահում: Բայց տեսնեմ՝ չէ, սա իրենն է պնդում, անընդհատ կրկնում է, թե պետք է վերացնել գենդերային կարծրատիպը, իսկ հետո տեղեկացրեց, որ այդ նպատակի համար պատրաստ են Հայաստանին խոշոր դրամաշնորհ տրամադրել: Ու այդ ժամանակ մտածեցի, որ միևնույն է, սրանց հակառակը չեմ ապացուցի, ավելի լավ է վերցնենք այդ դրամաշնորհի գումարները, գոնե մի քանի տասնյակ մարդ երկրում աշխատանք կունենա, աշխատավարձ կստանա: Հիմա նրանք ու մենք համատեղ պայքարում ենք ազատագրվող կնոջ իրավունքների համար: Նրանք նոր բարքեր են ներմուծում, իսկ մենք շարունակում ենք սիրել մեր կանանց առաջվա պես՝ առանց դրամաշնորհի»:

* * *
Արդեն 30 տարի է՝ ես օգտվում եմ միևնույն մոխրամանից: Փայտե փորագրված մոխրաման է, մի անկյունն էլ ճաքած ու վնասված: Այս ընթացքում աստված գիտի, թե քանի-քանի ուրիշ մոխրամաններ են մտել մեր տուն ու անհետացել՝ ավելի գեղեցիկ, ինքնատիպ, թանկարժեք: Բայց իմը մնում է անփոփոխ և որևէ մեկի մտքով երբևէ չի անեցել կոտրել իմ կաղապարված կապվածությունը:
Կասեք՝ եղածը չնչին բան է: Համաձայն եմ: Բայց դա իմ չնչին բանն է, ոչ թե ձերը:

Հովիկ Չարխչյան1935583_961845640517435_3740883757439545041_n

ՄՏՔԵՐ

20 Sep

Մարդկային հիշողությունն, ինչպես լուսարձակը, լուսավորում է առանձին պահերը՝ շուրջը թողնելով անհաղթահարելի խավար:
Աննա Ախմատովա

Մակեդոնացի Անտիգոնոս Բ արքան, նահանջելով թշնամու ճնշման ներքո, ասաց. «Ես չեմ փախչում, այլ հետապնդում եմ իմ շահը, որ հիմա իմ թիկունքում է»:

Դեռ ոչ ոք այնքան հարուստ չէ, որ ետ գնի իր անցյալը:
Բայեր Գրիլս

Ես միշտ վախեցել եմ, որ պիտի 20 տարի շարունակ թփթփացնեմ աշխարհի ուսին, ու երբ վերջապես նա շրջվի, կմոռանամ, թե ինչ էի ուզում ասել:
Թոմ Ուեյթս

«Ամեն բան կարող է պատահել». ահա սրանք են ամենաճշմարիտ բառերը:
Կլայվ Բարկեր

Բոլոր դժբախտությունները երկու դեղամիջոց ունեն՝ ժամանակն ու լռությունը:
Ալեքսանդր Դյումա

Կյանքն այն չէ, ինչ կատարվում է: Կյանքն այն է, թե ինչպես եմ ես վերաբերվում կատարվածին:
Ալեսանդր Դերկաչ

Ամեն մեկն իր արհեստն ունի: Մեկը գրում է, մեկը ցանում է, մեկն էլ Աստծուն է պարսավում:
Կառլո Գինզբուրգ

Կյանքի նպատակը նպատակային կյանքն է:
Ռոբին Շարմա

Այն ամենը, ինչ արել ենք միայն մեզ համար, մեռնում է մեզ հետ միասին: Այն, ինչ արել ենք ուրիշների համար, մնում է ընդմիշտ:
Ալբերտ Փայք

Օպտիմիստն ասում է. «Բաժակը կիսով լիքն է»:
Պեսիմիստն ասում է. «Բաժակը կիսով դատարկ է»:
Ռացիոնալիստն ասում է. «Բաժակը կրկնակի ավելին է, քան անհրաժեշտ է»:
Թոմաս Կատկարտ

Աղջիկները միշտ ասում են՝ «Երբ ես ամուսնանամ», իսկ տղամարդիկ ասում են՝ «Եթե ես ամուսնանամ»:
Էլիզաբեթ Գասկել

Ճանապարհին ընկած քարը կարող է ունենալ ամենաբարի մտադրությունները, բայց ամեն դեպքում նրամ պետք է մի կողմ նետել:
Էթել Վոյնիչ

Նորությունների բացակայությունն արդեն լավ նորություն է:
Սավակո Արիյոսի

Օձից կծածը պարանից էլ է վախենում:
Լաուրա Սանդի

Դու հավատում ես ինձ: Ես հավատում եմ քեզ: Ուրեմն ինչու՞ դու չես հավատում մեզ:
Ալեքս Դուբաս1604

ԷՄԻ ԲԵՆՔՍ

19 Sep

Մարդը, ով մշտապես քննադատում է ուրիշներին, և մարդը, ով անընդհատ կշտամբում է ինքն իրեն, առնչվում են այլ մարդկանց հետ՝ հենվելով հարաբերություններ կառուցելու հին սխեմաների և անցյալից եկող պատկերացումների վրա: Նման մարդկանց հետ շփվելիս դուք կարող եք ձեզ «անտեսանելի» զգալ: Գնահատիչ դատողությունը նման է թանցր մշուշե վարագույրի, որը ձեզ բաժանում է իրարից՝ հնարավորություն չտալով ավելի լավ զննել միմյանց:

s17317205

ՔԱՄՈՒՑ ՔՇՎԱԾ ԴԵՍԱՆՏԱՅԻՆՆԵՐԸ

19 Sep

Մեր մայրաքաղաքում զորահանդեսի նախապատրաստական իրարանցումն ինձ հիշեցրեց մի փոքրիկ դրվագ, որի ականատեսն եմ եղել 20 տարի առաջ՝ 1996 թվականի ճիշտ այս օրերին: Այն ժամանակ էլ Երևանը շքերթի սպասման մեջ էր, ծանր զրահատեխնիկան մտել էր քաղաք ու հանգրվանել էր «Հրազդան» մարզադաշտի հարևանությամբ, իսկ զորքերը հրապարակում լծվել էին հանդիսավոր օրվա փորձը ցուցադրելու ծանր գործին: Համաձայն ծրագրի, անկախության 5-րդ տարեդարձի զորհանդեսին պիտի մասնակցեր օդուժը, ինչպես նաև դեսանտայինները: Հենց նրանք էլ պիտի պարաշյուտներով վայրէջք կատարեին Հանրապետության հրապարակում՝ իրենց հետ բերելով եռագույն դրոշը:
Գլխավոր փորձի օրը մենք խմբվել էինք հրապարակում՝ այն հատվածում, որտեղ մի ժամանակ Լենինի արձանն էր, թերթում էինք սցենարը, հստակեցնում յուրաքանչյուր գործողության տևողությունը, իսկ այդ ընթացքում փողային նվագախումբը քայլերգ էր թնդացնում և զինվորները դրա հնչյունների ներքո հավասար շարքերով անցնում էին: Վերջապես հասավ նաև դեսանտայինների ժամը: Հավաքվածները հայացքները վեր ուղղեցին, երկինքը լցվեց հռնդյունով և երևացին առաջին ճերմակ գմբեթները: Պատկերը գեղեցիկ ու տպավորիչ էր: Բայց միայն այդ վայրկյանին: Իսկ հետո…
Քամոտ օր էր, և երբ պարաշյուտները կախվեցին երկնքում, քամին նրանց անմիջապես որսաց ու քշեց բոլորովին այլ ուղղությամբ: Հետո արդեն մեզ պատմեցին, թե իրենց բակերում նստած ու փողոցներում քայլող երևանցիներն ինչպես էին ահաբեկվել, երբ տեսել էին երկնքից իջնող ավտոմատավոր զինվորականներին:
Վազգեն Սարգսյանը շատ դժգոհ էր կատարվածից: Կարգադրեց անմիջապես մեքենաներ ուղարկել՝ պարաշյուտիստներին հավաքելու համար: Իսկ սցենարում հայտնվեց մի մուգ ու երկար գիծ. դեսանտի հատվածը ծրագրից ջնջված էր:

Հովիկ Չարխչյան

hetaxuyz-13-800x533

ԲԱՌԵՐՈՎ ՉԵՍ ԱՍԻ

12 Sep

Գիշերային երկնքում վայրէջքի է գնում օդանավը: Ներքևում Երևանն է՝ լույսերի մեջ: Ու հանկարծ ուղևորները սկսում են ծափահարել: Արտառոց ոչինչ չի կատարվել, ընդամենը Երևանն է ներքևում և նրանք ծափահարում են իրենց քաղաքին: Աշխարհի տարբեր ծայրերից, շքեղ երկրներից, հիասքանչ վայրերից վերադարձողները ծափահարում են Երևանին, որովհետև նա է տունը՝ ճակատագրով միակը, անփոխարինելին, հարազատը…
Ես կցանկանայի պատմել վերադարձի մասին, բայց հիշողությանս մեջ այդ ծափերի ձայնն արձագանք չի տալիս: Չի հասցնում: Չի հասցնում, քանի որ ուրիշ ձայներ լցվում, խլացնում են նրան: Մեկնողներն են: Նրանց իրարանցումը: Նրանց հապճեպ, աճապարող շարժումները, որ ուզում են վայրկյան առաջ ծածկել վերջին դուռը, որ արագ-արագ հրաժեշտի բառեր են ասում և խուսափում են նայել ուղիղ աչքերիդ մեջ, կարծես այնտեղ միայն մեղադրանքի ու դառնության երանգներ պիտի տեսնեն:
Բայց մեղադրանք չկա: Ոչինչ չկա: Մեկնողների համար միևնույն է, թե ես ինչ կմտածեմ իրենց մասին: Իմ մտքերից նրանց կյանքում ոչինչ չի փոխվելու: Միայն ինձ համար միևնույն չէ, որովհետև այդ մտքերից ես դառնում եմ մի քիչ ավել կարծրասիրտ, գուցե նաև անվերապահ, հաստատապես կողոպտված, ենթադրաբար կտրական: Եվ հետո ցանկություն էլ չկա գրելու մեկնումի մասին: Ի՞նչ գրել և ինչու՞ գրել: Մեկնողները կմեկնեն առանց կարդալու, վերադարձողներն էլ առանց կարդալու կգան, քանի որ վճիռը տողերից դուրս է: Այդ մասին բառերով չես ասի:
Իսկ այն, ինչը դեռ տեղ ունի բառերի մեջ, մենք դարձյալ ջանում ենք թաքցնել աչքից հեռու, քանի որ դառն է նրա կորիզը, թեև գայթակղիչ է հյութալի պտուղը: Ու հենց այդ գայթակղիչ դառնության պտղատվությունից երկիրը մի օր երկատվեց ու դարձավ մեկնողների ու մնացողների երկիր, լքողների ու կառչողների հող, բացակաների ու ներկաների եզերք: Եվ քանի որ իրավունքը տանտիրոջն է, այլ ոչ թե հեռվից սիրողինը, և քանի որ ցավն ուղեբեռ չես դարձնի, բայց կարող ես թողնել քո տան շեմքին, և քանի որ անջատումն իր հատուցման գինն ունի, բաժանվողների թիկունքին արձագանք կտա տանտիրոջ հրաժեշտի հորդորը.
— Գնացեք: Մենք ձեր դատավորը չենք: Բայց գնացեք առանց ետ նայելու, որովհետև այն, ինչ թողեցիք թիկունքում, այլևս ձերը չէ: Որովհետև ոչ ոք իր ունեցածը չի լքում ու գնում կամ եթե լքում է, այն դադարում է լինել իր ունեցածը: Բարի ճամփա բոլորիդ: Գնացեք լռությամբ: Ոչ մի բառ մի ասեք, ոչ արդարացեք, ոչ դժգոհեք: Ձեր պատճառներից մենք էլ ունենք, ձեր ցավերը մեզ էլ են ծանոթ, ձեր անցած ճամփաները մենք էլ են տրորել: Նոր բան չենք լսելու: Դուք խելոքն եք, մենք հիմարներն ենք: Խելոք-խելոք գնացեք:
Իսկ կուզե՞ք շատ անկեղծ մի բան ասեմ: Ես ուզում եմ, որ գնացողները գնան: Եվ գիտե՞ք ինչու: Որովհետև ուզում եմ, որ դասալիքն իր դիրքը լքի կռվից առաջ, այլ ոչ թե խրամատը թողնի թշնամու գրոհի ժամանակ: Ես ուզում եմ, որ զավակը ծնողներից բաժանվի, երբ նրանք դեռ ոտքի վրա են, ոչ թե բախտի քմահաճույքին մատնի ծերացած, տկարացած մարդկանց: Ես ուզում եմ, որ ընկեր կոչվողը վեր կենա ու գնա ուրախության սեղանից, ոչ թե դժբախտության ժամի հեռացողը լինի: Ես ուզում եմ իզուր հույսեր չունենալ նրանցից, ովքեր հուսալի չեն:

* * *
Զանգահարել է մեկը, ծանոթի ծանոթ է:
— Դու թերթերում աշխատող ընկերներ ունես, չէ՞,- ասում է:- Ես ուզում եմ երկրից գնալ: Կասե՞ս մի նյութ գրեն, որ ինձ էստեղ հալածում են: Ուզում եմ թերթը հետս դեսպանատուն տանել…
Ծանոթիս ծանոթը «հալածել» բառն առանց տառասխալի գրել չի կարող, բայց հիմա մտաբերել է դրա մասին, և ես ուզում եմ ինքս անձամբ նրան հալածել, որ իր հալածանքը փաստական լինի, ճշգրիտ օր ու հասցե ունենա, կասկածյալ ու տուժած ունենա…
Մի ծանոթ էլ ունեմ, արդեն 4-5 տարի է՝ Գերմանիայում է: Ճամբարում է ապրում: Ժամանակ առ ժամանակ նամակներ է գրում ու ասում է, որ ամեն ինչ լավ է: Գերմանիայի ճամբարում ամեն ինչ լավ է: Մարդը երազանք է ունեցել, ձգտել է նպատակի, տարիներ է վատնել ու հասել է բաղձալի կետին՝ ճամբարային երջանկության: Հիմա ամիսը մեկ ծանրոց է ուղարկում տուն՝ օգտագործված պահեստամասեր, օգտագործված հագուստներ, օգտագործված համակարգիչներ. «Ծախեք ու ապրեք»: Եվ հարազատներն էլ կարծես թե գոհ են, որ իրենց որդին այնտեղ է, տան պատին բարդիներով Մասիսի նկար ունի, տան կողքին՝ օտար հարևաններ, իսկ սրտում՝ հիշողություն…
Ախ այդ հիշողությունը՝ հաշվենկատ դատողության թշնամին, օտարի բարեկեցիկ տան անհարմար անկյունը, փքված դրամապանակի պակասող թղթադրամը, բարեբախտ մարդու կեսգիշերի ատամնացավը: Եթե հնար լիներ ազատվել դրանից, որքան դյուրին պիտի դառնար անհայրենիք սավառնումը, որքան կարճ պիտի տևեր երկմտանքի տվայտանքը, որքան հանգիստ պիտի ապրեր անխղճացած խիղճը: Բայց նա կա, և դրա համար մեկնողները պայման են կապում իրենց պատուհասած հիշողության թիկունքում.
— Գնում ենք, որովհետև մեր երկրում վատ է: Հենց լավը դառնա՝ նորից կգանք:
Գնացեք: Հաջողություն բոլորիդ: Բայց գնալուց առաջ չմոռանամ, մի բան հարցնեմ` ո՞վ պիտի երկիրը լավը դարձնի…
Մնացողները: Դե իհարկե, մնացողները, ովքեր գնացողներից միամիտ են ու շարունակում են հավատալ, որ երկիրը չի կարող վատը լինել: Վատ երկիր չկա: Կարող է լինել վատ իշխանություն, վատ օրենքներ, վատ բարքեր, վատ ուտելիք, վատ ճամփաներ, բայց վատ երկիրը ո՞րն է, լավ մարդիկ: Դուք՝ փոքր, երկիրը՝ մեծ: Դուք՝ անցողիկ, երկիրը՝ մնայուն: Դուք՝ երերուն, երկիրն՝ անշարժ: Դուք՝ պատճառաբանված, երկիրն՝ անպատճառ:
Եվ դրա գիտակցմամբ է, որ հեռացողներն ասում են.
— Աստված մի կյանք է տվել, ուզում ենք ապրել մարդավայել:
Իրավացի են, հազար անգամ իրավացի: Իրավունք ունեն ճանապարհ ելնելու, որ որոնեն-գտնեն մարդավայել, արտագնա հանգրվանը: Միայն, չգիտես ինչու, միշտ մոռանում են, թե Աստված կյանքից բացի ուրիշ էլ ի՞նչ տվեց իրենց, որ միակն է: Աստծու տված միակ երկրի մասին մոռանում են ու դրան կից պատգամի մասին հիշել չեն ուզում. «Պահպանիր նրան երևելի ու աներևույթ թշնամուց»:

* * *
Ես հազար պատմություն գիտեմ գնացողների մասին՝ բոլորն էլ իրար նման: Բայց ես հիմա ընդամենը մի պատմություն կասեմ նրա մասին, ով մնացել է:
Հանրապետության հրապարակի նստարաններից մեկի վրա նստած է տղամարդն իր երկու որդիների հետ: Պաղպաղակ են ուտում: Երեխաներն ակնհայտորեն դժգոհ են ընտրված վայրից: Ու նրանցից մեկն ասում է.
— Ինչու՞ եկանք այստեղ:
— Որովհետև սա աշխարհի ամենալավ տեղն է,- ասում է հայրը:
— Ինչու՞:
— Էդպես է:
Երեխայի հարցի համար հայրն ուրիշ բացատրություն չունի: Պարզապես այդպես է ու վերջ: Ինքը դա գիտի, զգում է: Եվ ուզում է, որ իր զավակներն էլ դա զգան առանց բացատրության: Որպես անհերքելի իրողություն: Որպես մի բան, ինչը սահմանված է բոլորի համար, սակայն բառերով չես ասի:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ%d5%bd%d5%ab%d5%be%d5%ab%d5%ac%d5%b6%d5%a5%d5%bf

ԽԻՂՃԸ

11 Sep

Ինչքան ավելի բարդ է անհատի ներքին աշխարհը, այնքան բազմազան են մարդու հարաբերությունները արտաքին աշխարհի հետ, այնքան ավելի մեծ պահանջ ես զգում հավասարակշռել քո հոգու աշխարհը և լինել ինքնավար անձ: Եվ մարդը սկսում է ինքն իրեն դատել, ինքն իրեն գովաբանել, գնահատանք տալ իր գործած արարքներին, խորհուրդներ տալ, կարգ ու կանոն հաստատել իր ներքին տնտեսության մեջ, դաստիարակել ինքն իրեն: Եվ նա համոզվում է, որ այնտեղ՝ իր ներսում, կա ինչ-որ մի հզոր ու խորհրդավոր ուժ, որը ինքն իրենից օրենք է ներկայացնում: Կա խիղճ:

ԱՎԳՈՒՍՏՍ ՄԻԼԹՍ

b_378623

ԱԴԱՄ ԲՐԱՈՒՆ

11 Sep

Երիտասարդության գլխավոր ուժն այն է, որ դու չունես կյանքի փորձ ու չգիտես՝ ինչն անել իրականում և ինչը՝ ոչ: Մարդիկ սիրում են ընդգծել կենսական իմաստության արժեքը, բայց փորձառու մարդը հիշում է նաև այն, որ որոշ բաների հասնելը դյուրին չէ, իսկ որոշներին էլ՝ պարզապես անհնար է: Երիտասարդներն այդ իմացությամբ ծանրաբեռնված չեն:35113_molodye_bogatye_ustremlennye-lyudi_1600x1200_www-getbg-net

ԱՍՔ ՆԱՎԻ ՄԱՍԻՆ

6 Sep

Մեկ տարի առաջ «Այաս» ծովային հետազոտությունների ակումբի ջրասուզակների խումբը Սևանա լճի հատակին մի նավի կմախք գտավ: Խորտակված նավը ուներ մոտ 27-30 մետր երկարություն, 6 մետր լայնություն և մի այդքան էլ բարձրություն: Նավի իրանը տարիների ընթացքում քայքայվել ու կոտրվել էր՝ խրվելով ավազի հաստ շերտի մեջ: Բայց ջրասուզակները, որ հրաշալի գիտեին Սևանում եղած նավերի պատմությունը, անմիջապես կռահեցին, թե ինչ էին գտել: Իսկ դա իսկապես պատմական գտածո էր: Լճի հատակին անշարժացել էր հանրահայտ «Գեղանուշը»:
Նրանք, ովքեր ծանոթ են Կոստան Զարյանի «Նավը լերան վրա» վեպին, անկասկած հիշում են, որ ստեղծագործության հերոսը` նավապետ Արա Հերյանը, Բաթում քաղաքում մի նավ է գնում, գնացքով տեղափոխում է Հայաստան, այնուհետև եզներով քաշում են մինչև Քանաքեռ, սակայն իրադարձությունների կտրուկ փոփոխության արդյունքում նավը մնում է կես ճանապարհին՝ այդպես էլ չհասնելով իր վերջին հանգրվանին: Հայտնի փաստ է նաև, որ այս պատմությունն իրական հիմք ունի: Իրոք, Արաքսի ծանծաղուտներում եղել է այդպիսի լքված մի նավ, որը հետագայում Սևանա լիճ է տեղափոխվել: Խոսքը ռուսական «Սեստրիցա Նյուշա» շոգենավի մասին է: Սև ծովում նավարկող շոգենավը Առաջին համաշխարհայինի տարիներին ցարական իշխանությունները ցանկանում էին Բաթումից Վանա լիճ տանել: Սակայն փոխադրումն իր ավարտին չհասավ ստեղծված բարդ իրավիճակի պատճառով: Այն բերվել էր Երևան, միայն թե սկսվեց հայ-թուրքական պատերազմը, ձեռնարկը կիսատ մնաց և «Նյուշան» նավարկելու փոխարեն մոռացության մատնվեց: Առաջին հանրապետության վերջին վարչապետ Սիմոն Վրացյանն իր հուշերում գրում է, որ այն մնացել էր Շահթախթ կայարանում:
Նավի մասին պիտի վերհիշեին միայն 1920 թվականին: Հենց այդ տարվա սեպտեմբերին էլ, ինչպես վկայում են ժամանակակիցները, վերջապես իրականացվում է նավի տեղափոխումը Շարուրից Երևան, իսկ այնտեղից էլ Ելենովկա (Սևան): Վավերագրերում պահպանել են այդ առաքելությունն իրականացնողների անունները` սպա Թումանյանը, Հայաստանի խորհրդարանի անդամ Տիգրան Ծամհուրը (հենց նա էլ նավը վերանվանում է «Գեղանուշ»), ծովակալության սպաներ Գարագաշյանը, Հերյանը: Վերջիններիս մեծապես աջակցել էր տրապիզոնցի Երվանդ Գասպարյանը՝ հայ մեծահարուստ Ալեքսանդր Մանթաշյանի «Բորժոմ» նավթատար նավի նախկին նավապետը, ով հետո եկել էր Հայաստան և դարձել Սևանա լճում աշխատող «Աշոտ Երկաթ» անունով փոքր ռազմանավի նավապետը։ Եվ այս իմաստով Զարյանի վեպը որոշ առումով ձեռք է բերում փաստագրական բնույթ:file (1)
Սակայն վիպասանի նկարագրած դեպքերից պիտի անցներ ևս երկու տարի, մինչև որ 1922-ի աշնանային մի գեղեցիկ օր հայկական թերթերը հաղորդեին կարևոր լուրը. «Շաբաթ օրը, հոկտեմբերի 21-ին, Սևանա լիճ իջեցվեց «Գեղանուշ» նավը: Այժմ տեղավորվում է կաթսան և 10 օրից հետո նավը կսկսի լողալ»:
Իհարկե, տասն օր անց նավը որևէ կերպ նավարկել չէր կարող, քանի որ վերանորոգումների և ավարտուն տեսքի բերելու համար մի քիչ ավելին էր անհրաժեշտ, քան կաթսայի տեղադրումը: Եվ այդ «հարդարման» աշխատանքներ շարունակվեցին մինչև հաջորդ տարվա գարուն: 1923-ի մարտին Երևանի մեխանիկական գործարանից հայտնում էին, որ նավի համար գործարանը պատրաստել էր նրա ղեկը, լուսամուտները և համարյա բոլոր մետաղային մասերը: Բայց ամենամեծ փոփոխությունը «Գեղանուշի» անվանափոխությունն էր: Այսուհետ նա պիտի կոչվեր «Լուկաշին»՝ հայ խորհրդային կուսակցական և պետական գործիչ, 1922-25-ին Հայաստանի Ժողկոմխորհի նախագահ Սարգիս Լուկաշինի անունով: Մարտի 23-ին հանրապետության գլխավոր թերթերն այդ մասին ավետեցին հետևյալ հաղորդագրությամբ. «Գեղանուշ» նավը վերանվանվել է «Ընկ. Լուկաշին»: «Ընկ. Լուկաշինը» առաջիկա շաբաթվանից, երբ նավագնացությունը Սևանա լճի վրա կվերսկսվի, կսկսի լողալ: Նավը բոլորովին պատրաստ է ապրանքափոխադրման համար»:
Հետո պարզվեց, որ այս հաղթական զեկույցն էլ փոքր-ինչ շտապողական էր, որովհետև դարձյալ երկու ամիս պահանջվեց, մինչև որ «Գեղանուշ»-«Լուկաշինի» խարիսխը վեր բարձրացվեց և նավը լողաց Սևանի ջրերում: Այդ պատմական իրադարձության մասին «Խորհրդային Հայաստան» թերթը 1923 թվականի մայիսյան համարում գրեց. «Ամսույս 22-ին և 25-ին «Ընկ. Լուկաշին» (նախկին «Գեղանուշ» նավը) երկու փորձնական ճամփորդություն (ռեյս) կատարեց Սևանա լճում: Առաջին ռեյսն էր` Ելենովկա- Չիբուխլու- Ելենովկա, երկրորդը` Ելենովկա- Ցամաքաբերդ- Նադեժդինա- Ելենովկա: նավը լերան վրա 1927Նավը մեծ արագություն զարգացնելու դեպքում փորձնական ճամփորդության ժամանակ կատարեց 15 վերստ մի ժամում: Երկու ռեյսն էլ նավը հաջողությամբ կատարեց, ըստ որում մայիսի 28-ին շտորմի ժամանակ: Միայն Նադեժդինայից վերադառնալիս նավը ստիպված եղավ մոտ երկու ժամ լճում խարիսխ գցել: Պատճառն այն էր, որ վառելիք մազութը կեղտոտ լինելով` մեքենան դադարեց աշխատել մինչև որ մազութը չմաքրվեց: Այստեղ պարզվեց, որ նավը ոչ մի շտորմից էլ չի վախենում: Սակայն պարզվեց նաև այն, որ նավի անձնական կազմի մեջ նավաստիները դեռ լիապես չեն տիրապետել շոգենավի արհեստին: Նոր նավի թերություններն ու առավելությունները փորձում են միայն ծովում ճամփորդելիս: «Ընկ. Լուկաշինը» ենթարկվեց քննության` ապացուցելով, որ նա լինելու է Սևանա լճի տերն ու տիրակալը: Միայն անհրաժեշտ են մի քանի տեխնիկական լրացումներ և ավելի փորձառու նավաստիներ:
Նավի վրա էին ընկ. ընկ. Լուկաշինը, Աշ. Հովհաննիսյանը, Ս. Համբարձումյանը, Հ. Բալյանը և ուրիշ պատասխանատու ընկերներ: Ազգաբնակչությունը հետաքրքրված ափին էր մոտենում ու բուռն ուռաներով դիմավորում նավին»:
Հոդվածագիրն իրավացի էր՝ նավն անվանելով Սևանի տիրակալ: Այն իսկապես լճում մինչ այդ եղած ամենամեծ նավն էր: Իսկ Լուկաշինն էլ պատճառ ուներ հպարտանալու, որ իրեն նման պատվի են արժանացրել: Ցավոք, դա երկար չտևեց: Այդ նշանավոր օրից տարիներ անց Լուկաշինը մեղադրվեց որպես «հակապետական գործիչ» և 1937-ին գնդակահարվեց։ Հասկանալի է, որ դրանից հետո նրա անունն անմիջապես ջնջվեց նավի վրայից և շուտով այն արդեն կրում էր Անաստաս Միկոյանի անունը: Սակայն երբեմնի «Գեղանուշին» լճի ալիքների վրա հանգիստ նավարկելու համար նույնպես շատ ժամանակ չէր մնացել: Ըստ վկայությունների, մի անգամ Շորժայի նավահանգստից Սևանի նավահանգիստ գնալիս գերբեռնվածության հետևանքով նավը խորտակվեց: Որոնումներն այդպես էլ արդյունք չտվեցին ու տասնամյակներ շարունակ ոչ ոք չէր իմացել նրա գտնվելու վայրը, քանի դեռ «Այաս» ակումբի ջրասուզակները մոռացության ջրերի մեջ չնշմարեցին շոգենավի անշարժացած մարմինը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ«Լուկաշին» նավը Սևանում (1930) Վարդ-Պատրիկյան Վերա

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Map

%d bloggers like this: