Tag Archives: Հովիկ Չարխչյան

50-Ի ՍԱՀՄԱՆԱԳԻԾԸ ՀԱՏԵԼԻՍ

10 Oct

Գրականագետ Հովիկ Չարխչյանի մոնոլոգը 50 տարվա իմաստնության և «չի կարելի»-ների մասին:

 

50 տարվա դիմագիծ
էական չէ, թե ինչպես ես վերաբերվում քո 50 տարվա գոյության փաստին: Էական է, թե ինչպես են այդ 50 տարիները վերաբերվում քեզ: Իսկ այդ վերաբերմունքից շատ բան է կախված: Կախված է քո 51-րդ տարին, 52-րդը: Ինձ համար 50-ն ընդամենը սիմվոլիկ թիվ է: Ու խոսքը ամենևին էլ այն մասին չէ, թե ես լավ եմ պահպանվել կամ վատ: Մենք ենք հորինել տարելից, տարեդարձ հասկացությունները: Բավական է ընդամենը ուշադրություն չդարձնել այդ ամենին, ու մոգական ամսաթիվը կդառնա շարքային մի օր, ու կհաջորդեն հաջորդ օրերը: Անցած 50 տարիներն ինձ համար մարդիկ են, հիշողություններ են, պատմություններ են, գործեր են, ձախողումներ են, թերություններ են: Այդ ամենն իմն է, իմ բեռն է: Ու ես ինչ էլ անեմ, երբեք չեմ կարող դրանից փախչել: Ես կարող եմ չնկատել, մարդիկ կարող են մոռանալ ամենը, բայց դա իր հետքը թողել է, չէ՞: Ու դա բավական է, որ ես անընդհատ ապրեմ անցած օրերի հիշողություններով, ու դրանք ինձ ուղեկից լինեն:

 

Չի կարելի
Հրաշք կլինի, եթե մարդուն հնարավորություն տրվի երկրորդ անգամ ապրել: Սովորաբար մարդիկ խուսափում են խոսել թերությունների մասին: Բնական է, որ կյանքն ամբողջությամբ պետք է սայթաքումներով լինի, այլապես ինչպե՞ս կիմանաս, թե որն է ճիշտը: Շրջապատող մարդիկ չեն կարող որոշել` ճի՞շտ քայլ է դա, թե՞ ոչ: Դու պետք է քո մաշկի վրա դա զգաս, որ հասկանաս` արժե՞ր դա անել: Սխալներն ահավոր շատ են եղել, սայթաքումներն ահավոր մեծ են եղել, հետևանքները` նույնպես ու նույնիսկ ճակատագրական: Միակ բանը, որ ես ինձ չեմ ների, այն է, որ ես ճիշտ չեմ գնահատել իմ երիտասարդ տարիները: Ես հիմա գիտեմ, որ դա լավագույն շրջանն էր գործ անելու համար: Ոչ թե ապրելու, ոչ թե հաճույքներ վայելելու (դա էլ` իր հերթին, բնականաբար) բայց աշխատելու, ինչ-որ բան ստեղծելու, հոգևոր պաշար կուտակելու լավագույն տարիներն էին, որոնք քամուն տրվեցին: Շատ եմ ափսոսում այդ ամենի համար: Հիմա մենք երբեմն ջանում ենք ապրել օրվա 25-րդ ժամով: Այսպես ուզում ենք պոկել այդ մեկ ժամը ու իրագործել ինչ-որ բան, որ չկարողացանք անել նախկինում: Բայց այդ ջանքերը երիտասարդության տարիներին քամուն տրված ժամանակի հատուցումն են:

 

Անդին
Երբ 36 տարեկան դարձա, փոխվեց իմ վերաբերմունքը մարդկային հարաբերությունների հանդեպ, այդ հարաբերություններն այլ կերպ սկսեցի գնահատել: Շրջադարձային էր ինձ համար: Մի շատ հետաքրքիր բան է մարդու հետ կատարվում. որոշակի շրջան քեզ համար բարձրագույն արժեք են այս, այս, այս բաները, բայց անցնում է մի որոշակի ժամանակաշրջան, ու դու հասկանում ես, որ հրապուրված ես եղել մի բանով, որ ընդհանրապես արժեք չի ունեցել, չէր էլ կարող ունենալ: Լավ, ես ինչպե՞ս էի տարված մի բանով, մինչդեռ դրա կողքին շատ ավելի հուսալի, շատ ավելի վստահելի մի հենարան կար: Այդ ամեն ինչը էլի քոնն է եղել, ոչ ոք չի կարող խլել դա քեզնից: Դու պարզապես չես նկատել դա: Ու ինչ-որ անհասկանալի, կասկածելի բաների հետևից ես ընկած եղել, որոնց վրա փորձել ես կառուցել կյանքդ, երազանքներդ, աշխատանքդ: Ու մի օր առավոտյան դու արթնանում ես ու տեսնում, որ այդ ավազե տնակը փլվել է, բայց ախր դու ունես քարե տուն` ամուր հիմքերով, որտեղ դու ընդամենը չէիր ցանկանում ապրել:
Իմ կյանքում այդ սահմանագծերը եղել են, ու շատ լավ է, որ եղել են, որովհետև կարող էին նաև չլինել: Շատերի հետ է պատահում, որ այդ շրջադարձը չի լինում, ու ապրում են մոլորված` չհասկանալով, թե ինչի համար են ապրում: Իրականում կյանքին իմաստ են հաղորդում մարդիկ` իրենց գործունեությամբ, ապրելակերպով, աշխարհընկալումներով: Մե՛նք ենք փորձում ենք գույն հաղորդել մեր ծնունդից մինչև մահ ընկած բնական ընթացքին, որը կոչվում է կյանք:

 

Կիրթ սերունդ
Կիրթ, զարգացած մարդը հարգանքի է արժանանում, որովհետև լավատեսորեն հավատում ենք, որ նա իր ստացած գիտելիքները կօգտագործի լավ նպատակների համար: Ես ծնունդով գյուղից եմ: Ես գնում եմ մեր դաշտերը, որտեղ մարդիկ հող են մշակում, չունեն բարձրագույն կրթություն, երևի միջնակարգն էլ թերի է մնացել: Այդ մարդիկ հող են մշակում, բերք են ստանում. նրանք տասն անգամ ավելի շատ հարգանք են ներշնչում, քան մի պրոֆեսոր, որը նստած է իր աշխատասենյակում ու հիացած է իր պրոֆեսոր լինելու հանգամանքով: Մարդու դաստիարակությունը դասագրքերից չի գալիս: Մարդու ներքին դաստիարակությունը գալիս է շրջապատի, մարդկանց, հարազատների, լեռների հանդեպ վերաբերմունքից:

 

Վաստակ և վարձք
Փողով կարելի է իրագործել շատ լավ բաներ, եթե երևակայությունդ կարողանաս գործի դնել: Ասում են` փողը վատ բան է, բայց փողը վատ բան է միայն այն դեպքում, եթե ծառայեցվում է վատ բանի: Լավ նպատակի ծառայեցվող փողը չի կարող վատը լինել: Ի վերջո, ի՞նչ է փողը` մեր աշխատանքի, մեր չարչարանքի վաստակը` արտահայտված ինչ-որ դրամանիշի վրա: Այսինքն` դրամը փաստում է մեր աշխատանքի, մեր չարչարանքի ծավալը: Չի կարող այն վատը լինել: Իմ աշխատանքը ինչո՞ւ պետք է վատը լինի: Ուրեմն փողի հանդեպ իմ վերաբերմունքը նույնպես պետք է լավը լինի: Այլ խնդիր է, թե ինչպես ես վաստակել այդ փողը: Լավ աշխատանքի միջոցով` լավ փող է: Հպարտացե´ք ձեր վաստակած փողով, եթե այն արդար եք վաստակել:

 

Կուզեի նմանվել
Երկրագնդի վրա կա ընդամենը մի մարդ, որին մանկուց երազել եմ նմանվել, ու դա ինձ երբեք չի հաջողվել: Իմ հայրը: Հայրս ինձ համար ցանկությունների, երազանքների, մարդկային վերաբերմունքի բարձագույն շեմն է: Ես միշտ ձգտել եմ նմանվել հորս: Նաև այն հերոսներին, որոնց ես կերպարանավորում եմ իմ գրքերում: Եթե ես չապրեմ իրենց կյանքով, ուրեմն դրանք արհեստածին հերոսներ են: Նրանք մեռած հերոսներ են, չապրող հերոսներ: Երբ գրում էի «Չարենցի կրակոցը» գիրքը, ես շնչում էի իր հետ: Իր հետ ուրախանում էի, իր հետ տառապում էի, իր հետ զայրանում էի, իր հետ քայլում էի փողոցներով, իր հետ ընկնում էի անձրևի տակ, իր հետ վշտանում էի: Այդ ամեն ինչը հաճելի էր, գերագույն վայելք էր: Ստեղծագործական պրոցեսի վայելքը դա է երևի: Իհարկե, շատ հաճելի է այդ երկրորդ կյանքը` այն, որ ապրում ես քո ընտրած հերոսի կյանքով, ոչ թե պատահական մեկի, որը քեզ կցվել է:

 

Տարիքի հետ
Երբ մեն-մենակ ես մնում ինքդ քեզ հետ, ու չկա ոչ ոք, որ քեզ գնահատի, հասկանում ես, որ դու ընդամնեը գյուղի փողոցով վազվզող երեխան ես: Ու այստեղ որևէ նշանակություն չունի տարիքը. հիսո՞ւն տարեկան ես, քառասո՞ւն ես, թե՞ 60 ես: Դու նույն երեխան ես, ու ոչ մի բան քո ներսում չի փոխվել: Արևի տակ, տաքացած ասֆալտին, թթենու վրա ինչ-որ քարեր կամ ծիրանի կուտ շպրտող երեխան ես ու ավելին չես: Ավելին դառնում ես կամ ձևանում ես այն ժամանակ, երբ մտնում ես կյանք կոչվող բեմ ու պետք է խաղաս քո դերը ոչ թե նրա համար, որ այն սրտովդ է, այլ որովհետև դա է հիմա կյանքի պահանջը: Երբ գյուղ եմ գնում, հագնում եմ հին, պատառոտված շորեր: Մեծ հաճույք է: Ես դա չեմ փոխի փայլուն կոստյումի հետ: Դու այնտեղ դու ես` քո վայրի տեսակով, քո բնական տեսակով, ինչպես կաս, ինչպես ծնվել ես, ինչպես սովորեցրել ու դաստիարակել են քեզ: Մնացածը «խաղ» է: Լավ նպատակի համար խաղ: Եթե դու ապրում ես հասարակության մեջ, պետք է խաղաս այդ հասարակության կանոններով:

 

Երկնային Հայր
Աստծո հետ իմ հարաբերությունները շատ բարդ են: Երբեմն հասկանում եմ Նրան, երբեմն` ոչ: Ես չեմ համարձակվում վիճել Նրա հետ, բայց չեմ էլ կարող թաքցնել իմ ներսում երբեմն-երբեմն ծագող կասկածները, անվստահությունը: Բայց դա շատ նորմալ է: Նույնիսկ հարազատ ծնողիդ հետ կարող ես վիճել, չհամաձայնել: Մենք հարազատներին ենք դու-ով դիմում, ուրեմն Նա շատ հարազատ է մեզ: Այդտեղ հարգելու կամ չհարգելու հարց չկա, մենք մեր հոր հետ ենք դու-ով խոսում, մեր զավակի հետ ենք դու-ով խոսում:

 

Ահեղ դատաստան
Աստծուն ոչ մի բան չեմ ասի: Բացարձակապես: Ես ավելի շատ կլսեմ: Ես չգիտեմ` ինչ պետք է ասեմ, որ Նրան հետաքրքրեմ: Ես չէի ուզի իմ դատարկ խոսակցություններով զբաղեցնել Նրան: Ու նույնիսկ չեմ էլ պատկերացնում այդ հանդիպումը:

 

Պետք է փոխել
Հայրենիք ասվածը քարտեզ չէ, հողատարածք կամ սար չէ: Հայրենիք ասվածը մարդն է: Չկա մարդը` չկա հայրենիքը: Եթե մենք բոլորս հավաքվեինք ու ապրեինք Անտարկտիդայում, այն կդառնար մեր հայրենիքը: Մարդիկ վերջին մի քանի տասնամյակներում շատ են փոխվել: Մարդկային ջերմ հարաբերությունները վերածվել են մարդկային գործնական հարաբերությունների: Վաղուց որևէ մեկը չի զանգել ինձ հենց այնպես, պարզապես: Երբ ինչ-որ մեկը զանգում է, ես գիտեմ, որ մի բան է ուզելու, խնդրելու կամ պահանջելու: Ու նույնն էլ քիչ-քիչ ես եմ դառնում: Որովհետև ստիպված ենք խաղալ այն կանոններով, որ այսօրվա կյանքն է թելադրում: Ես ապրում եմ 9-հարկանի շենքում, որտեղ իմ հարևաններին ընդամենը դեմքով գիտեմ: Այն էլ որովհետև հանդիպում ենք աստիճանահարթակում: Ես նույնիսկ չգիտեմ` ովքեր են, ինչով են զբաղբում, ովքեր են նրանց երեխաները: Երբ գյուղում էի ապրում, գիտեի բոլորին` նորածնից մինչև մեծահասակը: Գիտեի նրանց ուրախություններն ու վշտերը, ում աղջիկն ում հետ ամուսնացավ, ում տղան ումից բաժանվեց: Մի հսկայական ընտանիք էր, որտեղ կար անկեղծություն: Հիմա կարոտում եմ այդ հարաբերությունները: Մեր երկրում կատարվող բացասական երևույթները երբեմն հենց այդտեղ եմ փնտրում: Եթե լինեին այն նույն հարաբերությունները, կարծում եմ` շատ դժվարություններ շատ ավելի հեշտ կհաղթահարվեին: Պարզապես հիմա ամեն մեկս փակվել ենք մեր ամրոց-տան մեջ ու վախենում ենք այնտեղից դուրս գալ:

NEWMAG ամսագիր, 2014, համար 50hovik_charakhchyan-867x445

Ի՞ՆՉ ԵՆ ԱՐԵԼ ԵԶԴԻՆԵՐԸ ՄԵԶ ՀԱՄԱՐ

11 Sep

Իրաքի հյուսիսում եզդիների կոտորածները լայն արձագանք գտան նաև մեր երկրում: Պետությունը փորձեց հնարավորությունների սահմաններում օգնել, հասարակության տարբեր խմբեր բողոքի ձայն բարձրացրեցին, իրենց աջակցությունն առաջարկեցին: Այդ համընդհանուր անհանգստության մեջ եղան նաև մարդիկ, ովքեր ամեն դեպքում հարցրեցին. «Իսկ ինչու՞ մենք պիտի ձեռք մեկնենք նրանց: Ի՞նչ են արել եզդիները, երբ ծանր ու դժվարին ժամանակներ էին հայերիս համար»:

Ես նպատակ չունեմ պատմական ծավալուն անդրադարձ կատարել կամ բանավեճ ծավալել տարակուսողների հետ: Ընդամենը մի փոքրիկ դրվագ կներկայացնեմ: Մնացյալը որոշեք ինքներդ:

Երբ Առաջին Հանրապետությունը հիմք դրեց Ազգային բանակին, Հայաստանում տարբեր ազգությունների բազմաթիվ ներկայացուցիչներ էին ապրում:  Սակայն ազգային փոքրամասնություններից հայկական բանակի շարքեր թույլատրվեց զորակոչել միայն եզիներին: Սա վստահության ամենատիպիկ օրինակներից մեկն էր: Նրանց արտոնվեց ծառայել կամավորական սկզբունքներով գործող իրենց ազգային զորամասերում: Հայաստանի Ազգային արխիվում պահպանվող վավերագրերից մեկը` գրված գեներալ Մ. Սիլիկյանի ձեռքով, փաստում է, որ 1918 թ. հայկական առանձին դիվիզիայի կազմում գործել է եզդի կամավորականների գումարտակ: Հենց այդ գումարտակն էր, որ որը ակտիվ  մասնակցություն ունեցավ 1918 թ.  Մայիսյան հերոսամարտերին: Նրա հրամանատար Յուսուպ Բեկ Թեյմուրովը Սարդարապատի ճակատամարտում երևանյան զորաջոկատին աջակցություն ցուցաբերելու համար ավելի ուշ պարգևատրվեց Սուրբ Գեորգիի 4-րդ աստիճանի Խաչ շքանշանով:

Մեկ այլ արխիվային փաստաթուղթ, որն իրենից ներկայացնում է տեղեկագիր` կազմված ռուս պաշտոնյաների կողմից, հաստատում է, որ 1920 թ. հայկական բանակի հեծելազորի կազմում գործում էր եզդիներից կազմված մի հեծյալ դիվիզիոն, որը տեղաբաշխված էր Էջմիածնում:  Նրա կազմում կար 200 ձիավոր և 3 սպա: Եզդիների մեկ այլ հեծյալ դիվիզիոն էլ գործում էր Դրոյի հրամանատարության տակ գտնվող Սուրմալուի զորաջոկատի կազմում:

Առայժմ այսքանը:

 

Հովիկ Չարխչյանscan0012-1

Ո՞Վ ԷՐ ԲԱԿՈՒՆՑԻ «ԱԼՊԻԱԿԱՆ» ԿԻՆԸ

8 Sep

«Ալպիական մանուշակ» պատմվածքը Չարենցի կնոջ` Արփենիկի հիշատակին նվիրելուց առաջ Ակսել Բակունցը մի առիթով խոստովանել է, որ իրականում դա գրվել էր բոլորովին այլ կնոջ համար: Նույնիսկ պատմվածքում տողեր կային, որոնք գաղտնազերծում էին Բակունցի սրտի գաղտնիքը: Եվ այդ ճակատագրական կնոջ անունն էր Ժենյա Գյուզալյան:

Ժամանակակիցները պատմում են, որ Ժենյան միջին հասակի, բարեկազմ, փոքր ինչ սրված դիմագծերով աղջիկ էր: Միշտ երազկոտ հայացք ուներ: Հագնվում էր շատ ճաշակով: Սիրում էր ու ծանոթ էր գրականությանը: Այս սերը գալիս էր նրա ընտանիքից, որտեղ առանձնակի վերաբերմունք կար արվեստների նկատմամբ:460px-4_Engn_Gezal_s_plemyannicey

Բակունցը Ժենյային առաջին անգամ տեսել է Հանրային գրադարանում, որն այն օրերին գտնվում էր քաղաքի Կուլտուրայի տանը: Դա 1926 թվականին էր: Մեկ տարի էր, ինչ աղջիկը Թբիլիսիից տեղափոխվել էր Երևան և ընդունվել համալսարանի պատմագրության ֆակուլտետը: Շուտով նրանց ծանոթությունը վերածվում է մտերմության` պարուրված անթաքույց համակրանքով:

Ականատեսների վկայությամբ, առաջին ժամադրությունը կայացել է Աբովյան փողոցում, ներկայիս «Անի» հյուրանոցից փոքր-ինչ վերև: Ժամանակին այնտեղ երեք հսկա բարդիներ էին կանգնած, իսկ դրանց դիմաց գտնվում էր նկարիչ Հակոբ Կոջոյանի արվեստանոցը: Հենց այդ ծառերի տակ էլ զույգը հանդիպել է, քանի որ Ժենյան ապրում էր մոտերքում: Սակայն տեսակցություններ շուտով ընդհատվում են, քանի որ աղջիկը 1927 թվականին մեկնում է Լենինգրադ` ուսումը շարունակելու տեղի համալսարանի ազգագրության բաժնում: Միակ մխիթարությունը դառնում են նրանց ջերմ նամակները, որոնք լցնում էին դատարկությունը ու մեղմում բուռն կարոտը:452px-3_Evgn_Gezal_v_kostume_zangezurskoy_armyanki

Լենինգրադից Ժենյան վերադարձավ միայն 1931 թվականին ու աշխատանքի ընդունվեց պատմության թանգարանում: Ասում են, թե նրա համար առանձնակի ուրախության առիթ էին դառնում այն օրերը, երբ ազգագրական արշավախմբերի հետ գործուղվում էր Զանգեզուր: Բակունցը միշտ պատրվակ գտնում էր ընկերակցելու նրան: Այդ օրերից հուշ է մնացել մի լուսանկար, որտեղ Բակունցի ցանկությամբ Ժենյան նկարվել է զանգեզուրցի կնոջ տարազով:

Ինչ վերաբերում է «Ալպիական մանուշակը» պատմվածքին, ապա Բակունցն այն ընթերցել է Ժենյայի համար դեռևս ձեռագիր վիճակում: Ստեղծագործությունը աղջկան շատ է դուր եկել: Իսկ պատմվածքի մի հատված իրական հիմք ունի: Հիշու՞մ եք այս տողերը. «…Առավոտյան ծովը բրոնզե հալոցքի պես տարուբեր էր լինում և լիզում ափերի կրաքարը։ Ծովափին սև թավիշե գլխարկով կինը հովանոցի ծայրով ավազի վրա նշաններ էր անում և ավերում։ Իսկ ինքը ջարդում էր ձեռքի չոր ճյուղը, մանրիկ փշուրներ անում, և երբ ալիքները կաթիլներ էին ցողում նրանց ոտքերին ու ետ վազում, ալիքներն իրենց հետ տանում էին չոր ճյուղերի փշուրները։ Այն կինը ծովափին խոստումի բառեր ասաց, աշխարհը թվաց լայնարձակ մի ծով, և սիրտը ձուլվեց ծովի հետ»։ 1926 թվականի ամռանը Բակունցն ու Ժենյան միասին եղել են Բաթումում և հիշատակված պատկերը այն օրերի հուշն է…800px-5_Evgen_Gezal_v_Zvartoce

Հետագա տարիներին Ժենյան, ով արդեն թանգարանի ավագ գիտաշխատող էր ու հայտնի ազգագրագետ, անընդհատ գործուղումների էր մեկնում և նրանք ուշ-ուշ էին հանդիպում: 1937 թվականին Ակսել Բակունցի ողբերգական մահը խորապես ցնցեց կնոջը: Սակայն նա դեռ չգիտեր, թե ինչ ճակատագիր էր նախատեսված իր համար:

Ժենյա Գյուզալյանին ձերբակալեցին 1939 թ. սեպտեմբերի 15-ին: Նրան մեղադրանք ներկայացվեց հակապետական, հակահեղափոխական գործունեության համար: Ժենյան դատապարտվեց 10 տարվա ազատազրկման: Ասում են, որ նա մահացել է բանտում, 1941 թվականի աշնանը: Բակունցի «ալպիական» սերը ընդամենը 38 տարեկան էր…

 Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Степан_Лисициан,_Евгения_Гюзальян,_Сурен_Золян

382px-Евгения_Гюзальян_с_будущим_академиком_Арамом_Ганаланяном,1935г.

Ո՞Ր ՆԱՎՆ ԷՐ ԼԵՌԱՆ ՎՐԱ

3 Sep

Անշուշտ, հիշում եք Կոստան Զարյանի «Նավը լերան վրա» վեպի գործող անձանց ու նրանց պատմությունը. ստեղծագործության հերոսը` նավապետ Արա Հերյանը, Բաթումի քաղաքում նավ է գնում, գնացքով տեղափոխում է Հայաստան, այնուհետև եզներով քաշում են մինչև Քանաքեռ, սակայն իրադարձությունների կտրուկ փոփոխության արդյունքում նավը երկար ժամանակ մնում է կես ճանապարհին:

Այս պատմությունն իրական հիմք ունի: Իրոք, Արաքսի ծանծաղուտներում եղել է այդպիսի լքված մի նավ, որը հետագայում Սևանա լիճ է տեղափոխվել: Խոսքը «Սեստրիցա Նյուշա» շոգենավի մասին է: Սև ծովում նավարկող շոգենավը ժամանակին ցարական իշխանությունները ցանկանում էին Բաթումիից Վանա լիճ  տանել: Սակայն փոխադրումն իր ավարտին չհասավ Առաջին աշխարհամարտի պատճառով, և «Նյուշան» նավարկելու փոխարեն մոռացության էր մատնվել: Սիմոն Վրացյանն  իր հուշերում գրում է, որ այն գտնվել է Շահթախթում: Ինչպես վկայում են արխիվային փաստաթղթերը, 1920 թվականի սեպտեմբերի սկզբին իրականացվում է նավի տեղափոխումը Շարուրից Երևան, իսկ այնտեղից էլ Ելենովկա: Վավերագրերը պահպանել են այդ առաքելության իրականացնողների անունները` սպա Թումանյանը, Հայաստանի խորհրդարանի անդամ Տիգրան Ծամհուրը (հենց նա էլ նավը վերանվանում է «Գեղանուշ»), ծովակալության սպաներ Գարագաշյանը, Հերյանը (նկատեցի՞ք, վեպի հերոսի փաստացի նախատիպը) և իհարկե… Կոստան Զարյանը: Այս իմաստով վեպը որոշ առումով ձեռք է բերում նաև ինքնակենսագրական բնույթ: Հավելնք, որ ի վերջո «Գեղանուշը» հասցվեց Սևան:  Խորհրդային տարիներին այն կրկին վերանվանվեց և կոչվում էր «Անաստաս Միկոյան»:

Հովիկ Չարխչյան22065502

ԱՇԽԱՐՀԻ ԱՄԵՆԱԹԱՆԿ ԾԱՂԻԿՆԵՐԸ

3 Aug

Խաչիկ գյուղ էինք գնում: Ով եղել է այդ կողմերում՝ գիտի, որ Արենիից հետո ճանապարհը մի անվերջանալի վերելք է՝ բազում ոլորաններով: Ճանապարհին մի տարեց կնոջ նկատեցինք: Ոտքով բարձրանում էր: Կանգ առանք, ասացինք՝ մայրիկ, արի, մենք էլ ենք ձեր գյուղ գնում: Նստեց: Ամբողջ ընթացքում ոչ մի բառ չասաց: Բայց երբ հասանք իր տան մոտ, իջավ մեքենայից ու ասաց.

- Տղաներ ջան, չգնանք, մի րոպե սպասեք:

Արագ-արագ դարպասից ներս մտավ ու քիչ անց վերադարձավ՝ ձեռքին մի հսկա փունջ դաշտային ծաղիկներ:

- Սա ձեզ,- ասաց ու փունջը դրեց նստատեղին:

 

Հովիկ Չարխչյան1202839_original

 

Ո՞վ ես դու, որ խռովես երկրից

4 Jul

imagesNewsBook-ի զրուցակիցն է գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը.

- Երկրում տարօրինակ ձևով սկսել է շահարկվել երկու թեմա՝ արտագաղթը և ԱԱԾ-ն: Սովորաբար, այս երկու թեմաների մասին խոսում են շշուկով, զգուշորեն: Բայց մեզանում սրանց մասին խոսվում է բացեիբաց՝ անհեթեթ, անգամ զավեշտի հասնող մեկնաբանություններով:

- Նախ ԱԱԾ-ի մասին խոսեմ: Մենք տարօրինակ վերաբերմունք ունենք այդ կառույցի նկատմամբ: Կարծես, խոսքը թշնամական կառույցի մասին է: Համատարած ատելություն կա ԱԱԾ-ի աշխատանքի և նրա ներկայացուցիչների նկատմամբ: Ենթադրում եմ, որ այդ վերաբերմունքը գալիս է խորհրդային ժամանակներից՝ ՊԱԿ կոչվող երևույթի նկատմամբ ունեցած վախի, արհամարհանքի համատարած մթնոլորտից:

- Պարոն Չարխչյան, խորհրդային տարիներին դժվար թե կարողանային ծիծաղելի ձայնագրություններ տարածել ՊԱԿ-ի աշխատակիցների՝ քաղաքացուն «վերբովկա» անելու սցենարով:

 10450853_482667111863171_1335741361442954553_n- Ինչ վերաբերում է «վերբովկա» անելու երևույթին, ապա դա այդ կառույցի մշտական աշխատաոճն է, և այլ կերպ դժվար թե այդ կառույցը հավաքագրի մարդկանց:

- Մի՞թե այդ կառույցն այնքան ապաշնորհ է դարձել իր մշտական աշխատաոճում, որ արդեն նրա աշխատակիցներն են երկու ոտքով ընկնում թակարդը: Եվ հետո նրա աշխատանքային պրոցեսը, որ պետք է լինի խիստ ծածուկ, խիստ փակ, դառնում է համընդհանուր քննարկման առարկա:

- Եթե քննարկման առարկա է դառնում մի «վերբովկայի» պատմություն, կարող ենք համարել, որ դա պատահական ձախողում էր: Բայց այնքան պարբերաբար է այդ կառույցը ձախողումներ ու տապալումներ արձանագրում, որ, իրոք, արդեն ծիծաղելի է: Եվ այդ պատմությունները դառնում են համընդհանուր քննարկման նյութ, ինչպես շոուբիզնեսի որևէ աստղի անձնական կյանքն են քննարկում: Կառույցն, իհարկե, պետք է լրջանա և վերանայի իր աշխատաոճը: Այլ խնդիր է, թե ԱԱԾ-ի ինչին է պետք հավաքագրել կուսակցական պատկանելություն ունեցող մարդկանց, այն դեպքում, երբ այս կառույցը հարցերը պետք է լինեին դրսի հետ՝ արտաքին թշնամու հետ կռիվ տալով: Իսկ զգացե՞լ եք, որ մեր ժողովուրդն այլևս որևէ բանից չի զարմանում: Եվ ցանկացած թեմա՝ անգամ արտագաղթի պես ողբերգական խնդիրը, դարձել է օրվա քննարկելիք հարց, որի մասին այնքան կխոսեն, մինչև կգա հաջորդ հետաքրքիր լուրը: Սևակն էր ասում, որ բառերն անընդհատ կրկնվելուց կորցնում են իրենց նշանակությունը: Այսօր մենք ճիշտ այդ երևույթին ենք բախվել:

- Եթե նախկինում մարդիկ երկրից հեռանում էին լուռ՝ առանց հարայ-հրոցի, ապա եկավ մի շրջան, որ արտագաղթն սկսվեց ուղեկցվել լացի ու կականի տեսարաններով: Դրան հաջորդեց անեծքն ու ատամների կռճտոցը արտագաղթը հրահրողների նկատմամբ: Հիմա արդեն արտագաղթողները հեռանալուց առաջ և հետո չեն մոռանում թուքումուր տեղալ  բոլորիս վրա, երկրի վրա, հայհոյել անգամ հայրենիքը:

 – Արտագաղթի մասին պետք է խոսել խորագույն զգուշությամբ՝ շատ հիմնավորված ուկառուցողական վերլուծություններ անելով, ոչ թե դարձնեն մատի փաթաթան ու բոլոր հնարավոր և ոչ տեղին առիթներով մատնացույց անեն: Վերջերս կարդացի մի դերասանի հայտարարություն, որ ասում էր, թե լքում է Հայաստանը, գնում է, հրաժարվում է երկրից: Հայրենիքից չեն խռովում: Չի կարելի խռովել հայրենիքից: Ո՞վ ես դու, որ խռովես երկրից: Կամ ի՞նչ մի մեծագույն հերոսություն է հայրենիքը լքելը: Դրան ժամանակին ուրիշ բան էին ասում՝ դավաճանություն: Հիմա, կարծես, նույնիսկ դա է կորցրել իր նախնական նշանակությունը:

Հարցազրույցը՝ Մարինա Բաղդագյուլյանի

Image

Հիսունը

25 Jun

g_image.php

ՇԻՐԱԶԻ ԶՂՋՈՒՄԸ

6 Jun

Հովհաննես Շիրազի տաղանդն ու ճանաչումը մի ծանր բեռ է եղել նրանց համար, ովքեր այդպես էլ չկարողացան վեր բարձրանալ միջակության հարթությունից: Այդ մարդիկ, որ պարտաստ էին Շիրազի հասցեին չարախոսել բոլոր պատեհ ու անպատեհ առիթներով, չէին խորշում գրական բանակռվին շաղախել գրողի անձնական կյանքն ու մարդկային թուլությունները: Այսպիսի հարմար պատրվակ էր Շիրազի հակումը դեպի խմիչքը: Խտացնելով գույները, սովորական մի հրապուրանք ներկայացնելով իբրև հանցավոր մոլություն` նրանք աջ ու ձախ քարկոծում էին Շիրազին: Բանը հասել էր նրան, որ դա քննարկման նյութ էր դառնում նույնիսկ ամենաբարձր ամբիոններից: Շիրազն անկարող էր լռեցնել իր շուրջն ահագնացող հանիրավի աղմուկը: Սակայն չէր կարող խեղդել նաև  հոգու ճիչն ընդդեմ անարդար վերաբերմունքի: Որպես պատասխան նա գրեց «Զղջում» վերնագրով այս բանաստեղծությունը, որն իրականում ոչ այնքան ապաշխարանքի խոսք էր, որքան ըմբռնումի պահանջ և ակնկալիք: Թե որքանով արդարացան բանաստեղծի հույսերը, դժվար է ասել: Բայց մնաց նրա չափածո խոսքն ու 1964-ին արված մի խոսուն ծաղրանկար, որ կարծես գալիս է ամբողջացնելու այդ ցավալի դրվագը:

 © Հովիկ Չարխչյան

10423478_750943134964632_1364194864_n

 

 ԶՂՋՈՒՄ

Էլ չեմ խմում, չեմ խմում, մորս աչքեր, մի լացեք,

Ձեր բաժակով, մոր աչքեր, կխմեմ հույսն իմ բախտի,

Սիրտս խելքի է գալիս, իմաստուններ, տեղ բացեք…

Գինին մորս արցունքն է, գինին` թեկուզ դրախտի,

Էլ չեմ խմում, տխրեցեք, տվայտվեցեք, թշնամիք,-

Ձեր սև բռունցքն է թվում այժմ թասն իմ գինով լիք…

 

Երդվեմ մորս արցունքով, չեմ խմելու էլ երբեք,

Թեպետ Մասսի վշտից էր հորդում գինին մոռացման…

Էլ չեմ ըմպում, և գինով լիքը իմ թանսն էլ` տեսեք,

Օձի գանգ է ինձ թվում, այն, որ խաբեց ինձ անգամ,

Այն, որ երեկ իր գինով ինձ կնոջից թունդ խաբեց

Եվ իմ արծվի թռիչքը բամբասանքում վանդակեց…

Բայց անծանոթ անցորդն էլ ինձ գգվում է մոր նման,

Որ փշրեցի սև բաժակն իմ  անցյալի դառնահամ:

 

Օ, միք խմի, ով մարդիկ, այնքան խմեք, որ հիշեք,

Թե մի փոքրիկ բաժակում ինչ հանճարներ են կորել,-

Խարդախաշուրթ բաժակից ես փախել եմ, ով հուշեր…

Ախ, այն մի բուռ բաժակում իմ ծով սիրտն էր մոլորվել…

Կկորչեի, ժանտ հուշեր, ծովում մի բուռ բաժակիս,

Ախ, թե ծովեր չլային որբ աչքերը մայրիկիս:

Ինձ անծանոթ անցորդն էլ համբուրում է մորս պես,

Որ ծով ձգի սև թասս խենթ անցյալիս մահահամ,

Քանզի արցունքն ու գինին ոչինչ չեն տա, սիրտ իմ, քեզ,

Ինչ ծովով էլ դու հարբես:

 

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՇԻՐԱԶ

Նորահայտ վավերագրեր ու փաստեր Չարենցի մասին

2 May

Եղիշե Չարենցի ծննդյան տարեդարձի կապակցությամբ Հովիկ Չարխչյանը ներկայացրեց նորահայտ փաստեր և անհայտ դրվագներ Չարենցի կյանքից: հանդիպումը տեղի ունեցավ Իսահակյան 16 ա հասցեում գտնվող ՀԱՅ ԳԻՐՔ գրախանութում:

ԱՐԴՅՈ՞Ք ՀԱՅԵՐՆ ԷԻՆ ՀՐԿԻԶԵԼ «ՊՈԲԵԴԱ» ԶԲՈՍԱՆԱՎԸ

18 Mar

1948 թվականի հուլիսի 31-ին Նյու Յորքի նավահանգստից դուրս եկավ սովետական «Պոբեդա» զբոսաշրջային նավը և ուղղություն վերցրեց դեպի Օդեսա: «Զբոսաշրջային» բառն այս անգամ պայմանականորեն պիտի օգտագործենք, քանի որ  նավի ուղևորների մեծ մասը հայեր էին, ովքեր կայացրել էին իրենց կյանքի կարևորագույն որոշումներից մեկը` հայրենադարձվել ու մշտական բնակություն հաստատել Հայաստանում: Նրանց հրաժեշտ տալու էի եկել հարազատներ ու ծանոթներ, որոնցից շատերը նույնպես պատրաստվում էին բռնել վերադարձի ուղին: Նույն տեսարանը կրկնվեց նաև օգոստոսի 22-ին, երբ շոգենավը կանգ առավ Ալեքսանդրիայում: Տախտակամած բարձրացան ու իրենց հայրենակիցներին միացան բազմաթիվ եգիպտահայեր: Այդ օրը նավապետը ռադիոհաղորդագրությամբ տեղեկացրեց, որ «Պոբեդայի» վրա 2020 հայրենադարձ հայեր են գտնվում: Եվ ոչ ոք չէր էլ կարող կռահել, թե ինչով պիտի ավարտվեր իրենց ուրախ նավարկությունը:11

Մեկնարկից ուղիղ մեկ ամիս անց` օգոստոսի 31-ին նավը խարիսխ գցեց Բաթումում: Հայերն այստեղ ափ իջան` Վրաստանի տարածքով Երևան մեկնելու համար: Նավապետի հաջորդ հաղորդագրությունը տեղեկացնում էր այն մասին, որ սեպտեմբերի 2-ին «Պոբեդան» կհասնի վերջին նավահանգիստը` Օդեսա: Բոլորն անհամբեր սպասում էին երկարատև ուղևորության բարեհաջող ավարտին: Բայց կատարվեց անսպասելին:

Հաջորդ օրը առավոտյան, երբ Սևծովյան նավագնացության ծառայությունից փորձ արվեց տեղեկություն ստանալ նավարկության ընթացքի մասին, նավը կապի դուրս չեկավ: Փորձերը կրկնվեցին: Ոչ մի արձագանք: Այդ ժամանակ անհետացած «Պոբեդան» որոնելու համար օդ բարձրացան մի քանի ինքնաթիռներ: Սեպտեմբերի 2-ի երեկոյան Յալթայից 70 մղոն հարավ-արևելք օդաչուներից մեկը նկատեց նավը` կրակների մեջ, պատված ծխի թանձր շերտով, իսկ նրա շուրջը լողում էին մարդկանցով լեցուն 5 նավակներ: Զբոսանավում հրդեհ էր բռնկվել: Առաջին ժամերի տեղեկությունները ողբերգական էին. զոհվել էին ուղևորներից 42-ը (հիմնականում` կանայք և երեխաներ), կային բազմաթիվ վիրավորներ: Զոհերի թվում էին չինացի նշանավոր մարշալ և պետական գործիչ Ֆեն Յուսյանը ու նրա դուստրը, ռուս դիվանագետների ընտանիքի անդամներ, այլ նշանավոր անձինք:0_d1a40_a2271213_orig

Պատահարի մասին անմիջապես հայտնեցին Սոչիում հանգստացող Իոսիֆ Ստալինին: Կատաղած առաջնորդը կարիք չուներ սպասելու լրացուցիչ բացատրությունների: Նրա համար ցանկացած վթար կամ աղետ դավադրություն էր, թշնամիների ձեռքի գործը: Իսկ այն փաստը, որ նավի վրա հազարավոր արտասահմանցի հայեր էին եղել, միանգամից վերածվեց հիվանդագին մտասևեռման. ուրիշ էլ ո՞վ կարող էր հրկիզել սովետական զբոսանավը, եթե ոչ հայերը: Այսքանը լիովին բավարար էր, որ նա հանձնարարական ուղարկեր Կրեմլ` ՍՄԿԿ Կենտկոմի Քաղբյուրոյի անգամ Գեորգի Մալենկովին և վերջինից պահանջեր անհապաղ բացահայտել հայ ահաբեկիչներին ու լրտեսներին:

Մալենկովի արձագանքը չուշացավ: Պատասխան հեռագրում ասվում էր.

«Ընկ. Ստալինին,

«Պոբեդա» ջերմանավի մասին Ձեր հեռագիրը ստացա: Դուք, անկասկած, իրավացի եք, որ հայ ներգաղթողների մեջ կան ամերիկյան լրտեսներ, որոնք դիվերսիա են իրարկանացրել Բաթումից Օդեսա ջերմանավի մեկնումից առաջ, հայերի ափ իջնելուց հետո կամ այդ ընթացքում:

Հենց այսօր բոլոր ընկերների մասնակցությամբ միջոցներ կձեռնարկենք և որոշում կընդունենք Ձեր առաջարկին լիովին համապատասխան:

Ձեռնարկված միջոցների մասին անհապաղ կզեկուցենք:

13.09.48թ., Մալենկով»:pics.2

Մեխանիզմը գործի էր դրված: Այն այլևս կասեցնել անհնար էր: Սակայն Ստալինի և նրա կամակատարների հիվանդ երևակայության թռիչքն այսքանով չսահմանափակվեց: Եղածին գումարվեցին կասկածներն այն մասին, թե իբր հայերը կարող էին ավելի հեռուն գնացող նպատակներ ունենալ` օրինակ, պայթեցնել Բաքվի նավթահանքերն ու նավթամուղը: Ոչ ոք նույնիսկ փորձ չարեց ակնարկել, որ դա նվազագույնն անմտություն էր, քանի որ այդպես ենթադրելու համար չկար ոչ մի հիմք: Փոխարենը Պետանվտանգության մինիստրությունը սեպտեմբերի 14-ին անմիջապես զեկուցեց. «Գործուղվել և այսօր Բաքու է ժամանանել ԽՍՀՄ ՊԱՄ-ի հատուկ լիազոր, Պետանվտանգության մինիստրի տեղակալ ընկ. Սելիվանովսկին` պատասխանատու աշխատողների 8 հոգանոց  խմբի հետ: Գործուղվել և այսօր Երևան է ժամանել  ԽՍՀՄ ՊԱՄ-ի վարչության պետ ընկ. Ռոգովը` ՊԱՄ պատասխանատու աշխատողների 7 հոգանոց խմբի հետ»: Իսկ ահա Քաղբյուրոյի նիստը ամբողջացրեց պատկերը` ծովի վրա տեղի ունեցած դժբախտ պատահարը վերածելով մի ամբողջ ժողովրդի հասցեին ուղղված մեղադրանքի և նույն ժողովրդի դեմ կիրառվող պատժի: Նիստի թիվ 65 արձանագրությունում ասվում էր.

«Ընդունել ընկ. Ստալինի հետևյալ առաջարկները.

1. Պարտավորեցնել Պետանվտանգության մինիստրությանը` հաշվառման և հսկողության տակ առնել «Պոբեդա» ջերմանավով Ամերիկայից Հայաստան եկած բոլոր հայ ներգաղթյալներին:

2. Պարտավորեցնել Պետանվտանգության մինիստրությանը` անհապաղ Հայաստան ուղարկել պատասխանատու չեկիստների  հատուկ խումբ` վերոնշյալ հայ ներգաղթողների հաշվառումն ու նրանց  նկատմամբ հսկողությունը կազմակերպելու համար` հանձնարարելով այդ խմբին անհապաղ ձերբակալել կասկածելի անձանց և թույլ չտալ այդ ներգաղթյալներից ոչ մեկին մեկնել Բաքու, որպեսզի նրանք չկարողանան պայթեցնել նավթահանքերը:

3. Պարտավորեցնել Պետանվտանգության մինիստրությանը` Բաքու ուղարկել հատուկ լիազորի, նրան հանձնարարել տեղի չեկիստների  հետ համատեղ որսալ դիվերսանտներին նավթահանքերում` նկատի ունենալով, որ Բաքվի նավթահանքեըը հիմնական օբյեկտներից մեկն են անգլոամերիկյան դիվերսանտ-լրտեսների համար:

4. Անվերապահորեն և անհապաղ արգելել հայ ներգաղթողների ընդունումը Հայաստանում` անկախ նրանից, թե որ երկրից են նրանք գալիս»:pics.3

«Պոբեդա» զբոսանավի հրդեհի շուրջ փակ հետաքննությունը շարունակվեց մի քանի ամիս: Քննիչներին հիմնականում հաջողվեց պարզել, թե չարաբաստիկ այդ օրը ինչպես էին զարգացել իրադարձությունները: Համաձայն նրանց կազմած փաստաթղթերի, սեպտեմբերի 1-ի երեկոյան նավի ուղևորների մի մասը հավաքվել էր հերթական կինոդիտման: Այդ ընթացքում կինոմեխանիկը նավաստիներից մեկին խնդրել էր ետ փաթաթել ժապավենը: Իսկ դա արվում էր ձեռքով` հատուկ հաստոցի օգնությամբ: Հենց այդ գործողության ժամանակ էլ նիտրոցելյուլոզային հիմքով ժապավենը հանկարծ բռնկվել էր: Կրակը շատ արագ տարածվել էր հարևան հարկաբաժինները, և արդեն հաշված րոպեներ անց նավի կենտրոնական հատվածը հայտնվել էր կրակի ճիրաններում: Նավապետը հրամայել էր SOS ազդանշան հնչեցնել, բայց դա անել այլևս հնարավոր չէր. վառվել էին բոլոր սարքավորումներն ու ծառայողական նավախցերը:kv15_0680001

Ի դեպ, հրդեհաշիջման աշխատանքներում ներգրավված քաղաքացիներն ու նավաստիներն իրենց գործը բավականին լավ էին կատարել: Երբ սեպտեմբերի 3-ի գիշերը վերջապես փրկարար նավերը մոտեցան «Պոբեդային», կրակը հիմնականում մեկուսացված ու մարված էր: Փրկվածներին տեղափոխեցին «Վյաչեսլավ Մոլոտով» նավը, իսկ «Պոբեդան» տեղափոխվեց Օդեսա: Ավելի ուշ Օդեսայում լուրեր էին տարածվել այն մասին, թե նավում եղել են ինչ-որ կասկածելի արկղեր, որոնք անընդհատ մի տեղից մյուսն էին տեղափոխվել: Եվ հրդեհի ժամանակ այդ արկղերը սկսել են պայթել:

1949 թվականի փետրվարի 8-ին կայացավ դատավարությունը: Այստեղ խոսվեց ամեն ինչի մասին, սակայն դարձյալ ոչ ոք չհամարձակվեց բարձրաձայն պնդել, որ հայերը ոչ մի կապ չունեին հրդեհի հետ: Ավելին, ոմանք սկսեցին հեքիաթանման ինչ-որ մանրամասներ պատմել այն մասին, որ Բաթումում հայերի հեռանալուց հետո զբոսանավի տարբեր հատվածներում հայտնաբերվել էին կասկածելի բաղադրությամբ նյութի կտորներ, որոնք այրվում էին կապույտ բոցով ու բարձր ջերմություն էին արձակում: Հիշել էին նաև, որ դեռ Նյու Յորքում նավի վրա վիճաբանություն էր ծագել հայ ամուսինների միջև, և կինը, ով չէր ցանկանում մեկնել Հայաստան, իրեն նետել էր ծովը, իսկ նրա իրերը մնացել էին նավում` հենց այն հատվածում, որտեղ բռնկվել էր հրդեհը: Նմանատիպ դրվագները լսվեցին, սակայն դրանց հիմնավորման որևէ ապացույց չգտնվեց: Դատարանի կողմից ազատազրկման տարբեր ժամկետների դատապարտվեցին նավապետը, նրա երկու օգնականները, կապավորը, կինոմեխանիկը, դիսպետչերը: Մեղավորների շարքում չհնչեց ոչ մի հայի անուն: Հավանաբար այլ կերպ չէր էլ կարող լինել: Բայց արի ու տես, որ դա չխանգարեց, որ նախապես ծրագրված 350 հազար հայերի ներգաղթը դադարեցվեր մինչև… 1961 թվականը:29268_original

Իբրև այս պատմության հավելում նշենք, որ «Պոբեդան» կարճ ժամանակ անց վերանորոգվեց և շարունակեց նավարկել: Իսկ հետաքրքիր մանրամասների սիրահարների համար ասենք, որ տարիներ անց հենց այդ նավի վրա նկարահանվեց «Ադամանդե ձեռքը» կինոնկարի այն հատվածը, որտեղ Անդրեյ Միրոնովը Յուրի Նիկուլինի համար երգում էր «Անհաջողության կղզի» հանրահայտ երգը…

 

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ22-500x248

ԲԱԼԱՀՈՎԻՏԻ ԱՌԵՂԾՎԱԾԸ

10 Mar

Շատերի հիշողության մեջ դեռ թարմ են 1992-ի գարնանային այն օրերը, երբ Բալահովիտ գյուղում հրդեհվեցին ռազմական պահեստները: Արցախյան պատերազմի ամենածանր շրջանում նման պատահարը և վնասների ծավալները մեծ հարված էին մեր երկրի անվտանգությանը: Սակայն իրականում ի՞նչ է մեզ հայտնի Բալահովիտի դեպքերից: Արդյո՞ք դա սոսկ աննպաստ հանգամանքների հետևանք էր, թե՞ միտումնաբար իրականացված գործողություն, և մինչև  ու՞ր կարող էին հասնել Բալահովիտում հնչած պայթյունների արձագանքները: Այս և մնացած հարցերի շուրջ մեկ անգամ ևս մտերելու ակնկալիքով փորձենք կրկին հայացք նետել 22 տարվա վաղեմություն ունեցող դեպքերի վրա և հիշեցնել այն մութ անկյունները, որոնք այդպես էլ քողարված մնացին շատերի համար:20120521181616_foto11

Այդ չարաբաստիկ օրվա մասին պահպանված պաշտոնական հաղորդագրության մեջ կարդում ենք. «1992 թվականի ապրիլի 8-ի գիշերը, ժամը 23.45-ի սահմաններում Երևանից 10 կիլոմետր հեռավորության վրա գտնվող Բալահովիտ գյուղում տեղակայված 164-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի պահեստներում բռնկվել է հրդեհ, իսկ մի քանի րոպե անց սկսել են պայթել ականները»: Հետագա զարգացումների ժամանակագրությունն այսպիսին էր. գիշերվա ժամը 3-ին հեռուստատեսությամբ և ռադիոյով եթեր հեռարձակվեց արտակարգ թողարկումը: Իշխանությունները տեղեկացնում էին ստեղծված կացության և այն մասին, որ կառավարությանն առընթեր ձևավորվել է օպերատիվ շտաբ: Բալահովիտի, Աբովյան քաղաքի և մերձակա բնակավայրերի բնակիչներին առաջարկվեց շտապ կարգով լքել իրենց տները: Երևանի Արաբկիր և Սովետական շրջանների քաղաքացիներին ևս խորհուրդ տվեցին տեղափոխվել մայրաքաղաքի կենտրոն կամ ծայրահեղ դեպքում թաքնվել նկուղներում:20120521181325_foto02

Աննախադեպ աղետի լուրը կայծակի արագությամբ տարածվեց ողջ հանրապետությունով մեկ: Ոմանք նույնիսկ սկսեցին խոսել այն մասին, թե իբր պահեստներում քիմիական զենք կա: Սակայն առավոտյան ժամը 5-ին ելույթ ունեցավ Հայաստանի Գերագույն խորհրդի նախագահ Բաբկեն Արարքցյանը և հերքեց այդ լուրերը` միաժամանակ տեղեկացնելով, որ մասնագետների գնահատմամբ պայթյունները կարող են շարունակվել ևս 27-30 ժամ:

Բայց սարսափելին տևողությունը չէր, այլ այն, ինչը կարող էր պատահել նույնիսկ հաշված վայրկյանների ընթացքում: Բանն այն է որ պահեստում կային զինատեսակներ, որոնց հարվածի շառավիղը մի քանի կիլոմետրի կարող էր հասնել: Բարեբախտաբար, ինչպես ավելի ուշ հայտնի դարձավ, դրանց պայթուցիչն առանձնացված էր եղել, հակառակ դեպքում Երևանը հազիվ թե զերծ մնար վնասներից: Ինչ վերաբերում է հրդեհի էպիկենտրոնին, ապա ականատեսներն այն նմանեցնում էին դժոխքին. կրակի ճարակ դարձած տարածքի հրավառությունը տեսանելի ու լսելի էր տասնյակ կիլոմետրերից:

Հասկանալով, որ սեփական միջոցներով անհնար կլինի կանխել աղետը, Հայաստանի իշխանություններն անմիջապես կապ հաստատեցին Մոսկվայի հետ: Նրանք դիմեցին Գենադի Բուրբուլիսին, ով այդ օրերին ՌԴ փոխվարչապետն էր, և խնդրեցին օգնել տեխնիկայով, վառելիքով, մասնագետներով: Չէին մոռացել նաև հավելել, որ ռուսները մեծ քաակությամբ պատուհանների ապակիներ առաքեին:20120521181416_foto06

Կա մի դրվաք, որն էական նշանակություն ունեցավ այդ օրերին: Հայտնի էր, որ ռուս ավիակոնստրուկտորները նախագծել էին հրդեհաշիջման համար նախատեսված ԻԼ-76  ինքնաթիռի նոր` մոդիֆիկացված տարբերակը: Եվ ստացվեց այնպես, որ ինքնաթիռի առաջին փորձարկման օբյեկտներից մեկը դարձավ հենց Բալահովիտը: Ժուկովսկու օդանավակայանում ահազանգը ստացվեց ապրիլի 9-ի առավոտյան: Կեսօրին ինքնաթիռը` փորձարկող օդաչու Իգոր Զակիրովի հրամանատարությամբ ուղղություն վերցրեց Երևան: Տեղ հասնելուն պես առաջին գործը տեղանքի հետախուզումն էր: Շուրջ մեկ ժամ տևած թռիչքը հնարավորություն տվեց պարզելու վտանգի աստիճանը և պատճառված վնասի ծավալները: Իսկ հետո սկսեցին «մարտական» թռիչքները: Ինքնաթիռը հավաքում էր ջրի անհրաժեշտ պաշարը և ուղղություն էր վերցնում դեպի Բալահովիտ: Յուրաքանչյուր թռիչքի ժամանակ 30 մետր բարձրությունից հրդեհի օջախների վրա էր լցվում 30 տոննա ջուր (նկատենք, որ նման բան արվում էր պատմության մեջ առաջին անգամ): Երկրորդ թռիչքի ժամանակ պայթյուններն ահագնացան, և օդանավի անձնակազմին հրաշքով հաջողվեց անվնաս դուրս գալ «մահվան գոտուց»: Այդպես շարունակվեց մինչև մթնելը: Երեկոյան տեղի իշխանությունները հայտարարեցին, որ հրդեհը հիմնականում մարված է ու մարդիկ շուտով կարող են վերադառնալ իրենց տները:20120521181352_foto04

Առավոտյան, երբ ուղղաթիռներով պահեստների հերթական դիտարկումն էին կատարում, տեսանելի էր, որ ռազմական ստորաբաժանումներն արդեն մուտք էին գործել տարածք և սկսվել էին հրդեհի հետևանքների վերացման աշխատանքները:

Այդ տարիներին Հայաստանի զինամթերքի ողջ պաշարը կենտրոնացված էր երեք հիմնական ռազմական պահեստներում: Դրանց քանակությունը կազմում էր շուրջ 500 վագոն: Վնասի չափը պատկերացնելու համար ասենք, որ Բալահովիտում ոչնչացավ շուրջ 143 վագոն զինամթերք: Այլ աղբյուրների վկայությամբ, 8 պահեստներից հօդս էին ցնդել 5-ը: Պայթել էր 5000 НУРС տիպի ռեակտիվ, 30 հազար զենիթային, 10 հազար տանկային ական, հազարավոր հակատանկային ականներ ու փամփուշտներ: Դրանց բեկորները տարածվել էին մինչև 7 կիլոմետր շառավղով: Ավերվել էին մի քանի տներ, 10 կմ. շառավղով հարվածի ալիքից փշրվել էին ապակիները, վիրավորվել էին տեղի 7 բնակիչ: Աղետի վայրից ու շրջակա բնակավայրերից ընդհանուր առմամբ տարհանվել էր 300 հազար մարդ:

Ինչևէ, մեծ վտանգը մնացել էր թիկունքում: Սակայն մի հարց հանգիստ չէր տալիս բոլորին. ի վերջո ինչի՞ց էր բռնկվել հրդեհը, ինչու՞ հատկապես հիմա և այդ ի՞նչ հրաշքով զորամասի անձնակազմի ոչ մի զինծառայող չէր տուժել:20120521181602_foto10

Պատահարից անմիջապես հետո սկսեցին շրջանառվել երկու հիմնական վարկածներ: Հայկական կողմը մեղադրում էր ռուսներին` ասելով, թե վերջիններս կազմակերպված կերպով ոչնչացրել են պահեստները, որպեսզի այնտեղ եղածը չանցնի ՀՀ զինված ուժերին: Իսկ ռուսներն իրենց հերթին պնդում էին, որ եղածը հայ զինյալների ձեռքի գործն է: Ասում էին, թե իբր ժամապահները լսել էին տարօրինակ ձայներ, նույնիսկ երկու անգամ նախազգուշական կրակոց էին արձակել, ինչից հետո ի պատասխան հնչել էր ավտոմատային կրակահերթը: Հենց դրանց լուսարձակող փամփուշտներից էլ բռնկվել էր հրդեհը: «Իզվեստիա» թերթն էլ ավելի հեռուն գնաց` պնդելով, թե պահեստների վրա կրակել էին նռնականետերից և խոշոր տրամաչափի զինատեսակներից:

Հայաստանի իշխանությունները Ռուսաստանին վնասների հատուցման հայց ներկայացրեցին` 1,7 միլիարդ ռուբլու չափով: Պաշտոնական Երևանը պահանջում էր, որ Ռուսաստանը Հայաստան ներկրի ճիշտ այնքան զինամթերք, որքան ոչնչացվել էր: Դեպքի առթիվ Հայոց Համազգային շարժումը հայտարարություն տարածեց, ուր ասվում էր, որ այդ խոշոր սադրանքը չէր կարող իրագործվել առանց Ռուսաստանի որոշ շրջանակների հրամանի և քաղաքական հովանավորչության:20120521181339_foto03

Հայերի բողոքից հետո շատ զարմանալի էր ռուսների պահվածքը: Նրանք, բնականաբար, չընդունեցին մեղադրանքներից և ոչ մեկը, բայց փոխհատուցում այնուամենայնիվ եղավ:

Իսկ ահա գեներալ Ֆեոդոր Ռեուտը, ով այն ժամանակ Անդրկովկասի ռուսական զորամիավորման գլխավոր հրամանատարն էր և ղեկավարում էր հրդեհաշիջման աշխատանքները, բոլորովին այլ վարկածի կողմնակիցն էր: Ահա թե ինչ է գրում նա. «Հանրապետությունում ոչ մեկի համար գաղտնիք չէր, որ այդ պահեստներում պահվող զենքը առուծախի առարկա էր: ԽՍՀՄ տարբեր վայրերում տեղակայված զորքերի` Ռուսաստանի իրավասության տակ անցնելու մասին Բորիս Ելցինի հրամանից հետո այդ պահեստներում ցանկացած պահի կարող էին հայտնվել ռևիզորներ: Իսկ նման դեպքերում ինչպե՞ս են վարվում պահեստապետերը. կրակի են մատնում ապրանքը, որպեսզի ջնջեն հետքերը… Հատկանշական է ևս մի փաստ. Անվնաս էին մնացել պահեստները հսկող հինգ ժամապահները: Նրանք նույնիսկ թեթև քերծվածք չէին ստացել…»:20120521181636_foto12

Ասվածին հավելենք այն հանգամանքը, որ պայթել էին 5 պահեստներ, որոնք մեկը մյուսի հետ որևէ կապ չունեին ու գտնվում էին տարբեր հատվածներում: Խորհրդային տարիներին ընդունված կարգի համաձայն, դրանք գետնափոր էին, պատված էին հողի հաստ շերտով, ունեին հակահրդեհային համակարգ և շանթարգելներ: Հենց այնպես, զուտ պատահականության արդյունքում դրանք ոչ մի կերպ չէին կարող վերածվել մեկ ընդհանուր հրե օջախի: Սա անհնար էր չնկատել, ինչպես որ անհնար էր չնկատել, թե ինչպես պահեստները «որոշեցին» ոչնչանալ հենց այն ժամանակ, երբ Հայաստանի իշխանությունները դրանք հայտարարեցին իրենց սեփականությունը, իսկ ռուսական կողմը հասկացավ, որ պատերազմ մղող երկրի տարածքից օդուջրի պես անհրաժեշտ զինամթերքը դուրս բերելու հնարավորություն այլևս չունի: Փաստ էր նաև, որ այդ տարիներին Ռուսաստանի Գլխավոր շտաբը լրջորեն քննության էր առնում Հարավային Կովկասի հանրապետություններում «պայթուցիկի քանակությունը» կրճատելու հնարավորությունը: Տարբերակներից մեկը համարվում էր ռազմական պահեստների ոչնչացումը: Արդյո՞ք Բալահովիտի պայթյուններն իրագործվեցին հենց նման սցենարով: Այս մասին մենք հավանաբար երբեք չենք իմանա:

 Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ20120521181247_foto01

Մամուլի անդրադարձ

8 Mar

Հերթական անամոթությունը՝ ոչ պակաս անամոթ պատճառաբանությամբ. Հովիկ Չարխչյան

NewsBook-ի զրուցակիցն է գրող, թարգմանիչ Հովիկ Չարխչյանը.
- Գառնու տաճարի մոտ սրճարան կառուցելու որոշումը տուրիզմի խթանման միջո՞ց է, թե՞ հերթական անփույթ վերաբերմունքը պատմամշակութային արժեքների նկատմամբ:
- Ես կասեի՝ այդ որոշումը Մշակույթի նախարարության հերթական անամոթությունն է, ինչը հիմնավորվում է ոչ պակաս անամոթ պատճառաբանությամբ: Կարելի է կարծել, թե զբասաշրջիկները Հայաստան են գալիս միայն նրա համար, որպեսզի տաճարի տարածքում սուրճ խմեն: Նույն սրճարանը կարելի է կառուցել ցանկապատից 5-10 մետր այն կողմ, և չեմ կարծում, թե զբոսաշրջիկները կուշաթափվեին այդ 10 մետրը ոտքով կտրել-անցնելուց:
- Պարոն Չարխչյան, որտեղի՞ց մեզ այդ մոլուցքը անընդհատ հինը քանդելու, ձևախեղելու, հենց այդ տարածքում ինչ-որ նոր բան կառուցելու: Ինչո՞ւ ենք մենք այսքան շատ սիրում քանդել:
- Ամբողջ ողբերգությունն այն է, որ ինչպես մյուս ոլորտները, մշակույթի ոլորտնն էլ ղեկավարվում է այնպիսի մարդկանց կողմից, որոնց սրտում, հոգում, արյան մեջ մշակութային հատիկ անգամ գոյություն չունի: Մարդիկ, ովքեր չեն հասկանում մշակութային արժեքի կարևորությունը, ինչպե՞ս կարող են հարգանքով ու պատկառանքով վերաբերվել դրանց: Պատմամշակութային արժեքներն այդ մարդկանց համար ընդամենը հարմար տարածքներ են, որոնք պետք է օգտագործել և եկամուտներ քաղել հնարավորինս արագ ու հնարավորինս շատ: Այն, ինչ կատարվում է Գառնու տաճարի շուրջ, չոր հաշվարկ է. թե չէ՝ ի՞նչ մշակույթ, ի՞նչ հոգևոր ոլորտ: Եվ նստել բացատրել մարդուն մշակութային արժեքի պահպանման կարևորության մասին, երբ նա արդեն որոշել է ամեն գնով բիզնես ծրագիրն իրագործել, ժամանակի անիմաստ վատնում է:
- Հիմա մենք մշակույթի ոլորտը կառավարողներին ենք մեղադրում, բայց ես հիշում եմ, թե ինչպես շարքային քաղաքացիները ջարդեցին Կորյունի արձանի քիթը, Մարտիրոս Սարյանի արձանի եղունգներին էին լաք քսել, գողացել էին Հրաչյա Ներսիսյանի բրոնզե դիմաքանդակը:
- Իհարկե, վանդալիզմի հարյուրավոր դեպքերի ենք ականատես եղել: Կրկնում եմ՝ բոլոր ոլորտներում այդ նույն ողբերգությունը կա՝ սկսած կրթության ոլորտից, վերջացրած՝ մշակույթով: Մենք դաստիարակում ենք մի սերունդ, որը տարրական հարգանք չունի իր պատմության, իր արժեքների նկատմամբ: Այստեղից էլ՝ այդ շղթայական ռեակցիան. մի օղակը կտրվեց, խաթարվեց՝ ամբողջ շղթայի վրա է անդրադառնալու: Էսքան որ ասում ենք, սթափության կոչ ենք անում, որ այսպես չի կարելի, որ այսօրվա փոքր բացթողումը վաղվա աղետի է վերածվելու, որ այսօրվա փոքրիկ սայթաքումը վաղվա գահավիժումին է հանգեցնելու:
Հարցազրույցը՝ Մարինա Բաղդագյուլյանիtimthumb

ՊԱՅԾԱՌԱՏԵՍԸ, ՈՐ ԵԿԵԼ ԷՐ ՓՐԿԵԼՈՒ ՀԱՅԵՐԻՆ

6 Mar

Մեր կյանքը լի է զարմանահրաշ ու անհավանական իրադարձություններով: Ոմանք դրանց հավատում են, մյուսները շարունակում են մնալ թերահավատ, սակայն մարդկանց փոփոխական վերաբերմունքը չի նվազեցնում նման երևույթների ու դեպքերի առատությունը, ինչպես որ մարդկային հնարավորությունները չեն դադարում ապշեցնել իրենց սահմաններ չճանաչող նորանոր թռիչքերով:

Այսօր ուզում ենք պատմել ավելի քան քառորդ դարի վաղեմություն ունեցող մի դրվագ, որը ոչ միայն  արժանի է ուշադրության, այլև հանիրավի մոռացության է մատնվել, մինչդեռ այն ամենը, ինչ պատրաստվում ենք շարադրել ստորև, վառ երևակայության արգասիք չէ, այլ բազմաթիվ մարդկանց աչքի առաջ և նրանց անմիջական մասնակցությամբ կատարված իրողություն:eksta-1

Մեր հերոսը ոուս նկարչուհի Լարիսա Կորաբելնիկովան է: Նրա բացառիկ ընդունակությանը դժվար է այլ անուն տալ, քան պայծառատեսություն: Նա կարողանում էր ինֆորմացիա ստանալ ու փոխանցել տարածության վրա` օգտվելով քարտեզներից ու լուսանկարներից: Էքստրասենսի այս բնատուր շնորհը 1980-ականներին արդեն գիտնականների ուշադրության կենտրոնում էր: Պարահոգեբանության մասնագետներն այն տարիներին ջանում էին ամեն կերպ գտնել հոգեֆիզիոլոգիական երևույթների բացատրությունը` անվերջանալի լաբորատոր փորձերի ու դիտարկումների միջոցով: Շատերի թվում Կորաբելնիկովայի ընդունակություններով հետաքրքրվում էր նաև ՏԱՍՍ-ի թղթակից Ալեքսանդր Բոնդարենկոն և պարբերաբար այցելում էր լաբորատորիա: Դիտումներից բացի թղթակիցը ջանում էր գտնել այնպիսի անհերքելի փաստարկներ և այնպիսի իրավիճակներ, որոնք թույլ կտային գործնականում ի հայտ բերել եզակի ֆենոմենը և  ըստ այդմ մեընդմիշտ վերջ դնել նրա հանդեպ առկա անվստահությանը: 1988 թվականի Լենինականի երկրաշարժը տեղի ունեցավ հենց այդ օրերին:

1988 թ. դեկտեմբերի 9-ին Կորաբելնիկովան անձամբ զանգահարեց Բոնդարենկոյին և ասաց.

- Հայաստանում փլատակների տակ դեռ բազմաթիվ կենդանի մարդիկ կան: Եթե հաջողվի հասնել այնտեղ, ապա լուսանկարների ու քարտեզների օգնությամբ ես կարող եմ ասել, թե որտեղ փնտրեն աղետյալներին:

Հաջորդ օրն իսկ թղթակիցը գործի անցավ: Նա դիմեց Կարմիր Խաչին, Մոսկվայում Հայաստանի ներկայացուցչություն, Կանանց կոմիտե, իսկ մեկ օր անց հաջողվեց ձեռք բերել Կոմերիտմիության Կենտրոնական կոմիտեի համաձայնությունը: Պայծառատեսն ու թղթակիցը ինքնաթիռով Երևան մեկնեցին անմիջապես:shiryayevs

Այն, ինչի ականատեսը եղան Հայաստանում, վեր էր պատկերացումներից: Ամենուր քաոսային իրարանցում էր տիրում: Իսկ աղետի հարվածներից ուշքի չեկած, ուժասպառ և տանջահար մարդիկ հենց լսում էին, թե ինչու էին ժամանել ռուս ընկերները, դա նրանց մոտ կամ բուռն զայրույթ էր հարուցում, կամ լավագույն դեպքում` դառը քմծիծաղ. «Այս սարսափելի պահին ի՞նչ գուշակության ժամանակն է»: Երևանի կոմերիտմիության շտաբում անհամեմատ զուսպ գտնվեցին և բացատրեցին, որ երկրաշարժի գոտում հիմա դժվար է գտնել լուսանկար կամ քարտեզ, ամեն բան փլատակների տակ է, իսկ դրան էլ գումարվել են ուժեղ սառնամանիքները` կասեցնելով փրկարարական աշխատանքների ընթացքը: Աղետյալների օգնության և անհետ կորածների որոնման կենտրոնում ուղղակի առաջարկեցին` եթե օգնել եք ուզում, նստեք այստեղ ու հեռախոսազանգերին պատասխանեք: Եվ նրանք նստեցին…

Կենտրոնը գտնվում էր Կոնսերվատորիայի շենքում: Հենց այստեղից էլ Լարիսա Կորաբելնիկովան սկսեց ապացուցել, որ իր ժամանումն անօգուտ չէ, իր նկատմամբ վերաբերմունքն` անարդար:

Որքան էլ զարմանալի թվա, բայց Հայաստան ժամանած պայծառատես կնոջ  մասին այնուամենայնիվ մարդիկ իմացան շատ արագ, ու սկսվեց վերջին հույսից կառչող հարազատների հոսքը: Լարիսային հարցնում էին, թե նա կարո՞ղ է կանգնել փլատակների մոտ և ասել` մարդիկ քարերի տակ դեռ կենդանի են, թե՞ ոչ: Ու երբ լսում էին բացասական պատասխան, հեռանում էին մեծ հիասթափությամբ: Կնոջ համար դժվար էր համոզել, որ ինչ-որ բան իմանալու համար անհրաժեշտ է նախ և առաջ ինֆորմացիա կրող որևէ իր, ու միայն այդ դեպքում կարող է գործի դնել իր հրաշագործ շնորհը: Կորաբելնիկովայի նկատմամբ վերաբերմունքի կտրուկ փոփոխություն տեղի ունեցավ միայն այն բանից հետո, երբ դիտելով 12 երեխաների լուսանկարները, նա անսխալ պատասխանեց, որ 5-ը զոհվել են, 6-ը գտնվում են ծանր վիճակում և միայն մի աղջնակ է ողջ ու անվնաս:

Հայաստանցիների վրա հատկապես ցնցող տպավորություն գործեց այն դեպքը, երբ նրան դիմեց մի տղամարդ` պատմելով, թե իրեն ասել են, որ որդին զոհվել է, բայց նա լսել է, որ վիրահատությունից հետո տղային տեղափոխել են Երևան: Սակայն մայրաքաղաքում գտնել չի հաջողվել: Սեղանին փռելով մի հսկա քարտեզ, Լարիսան երկար նայեց դրան ու վերջապես ասաց. «Ձեր տղան ողջ է: Նրան տեղափոխել են Ղրիմ»: Եվ դա իսկապես այդպես էր….eksta-2

Դեկտեմբերի 13-ին պայծառատես կինն ու նրա լրագրող ընկերը վերջապես մեկնեցին Լենինական: Ավերված քաղաքում հյուրերին մի փոքրիկ տեղ հատկացրեցին քաղաքի կինոթատրոնի մոտակայքում: Շատ ավելի ուշ Լ. Կորաբելնիկովան պիտի վերհիշեր իր զգայացունց տեսիլքի մասին. «… Երբ մենք քայլում էինք Լենինականի փողոցներով, ինձ հանկարծ ապշեցրեց այն, որ այդ սառնամանիքին ոմանք շրջում էին առանց հագուստի: Այդ մասին ասացի Սաշային: Նա զարմացավ ու ասաց, որ ոչ մի մերկացած մարդ չի տեսնում: Եվ այդ ժամանակ հասկացա, որ ես տեսնում եմ մահացածներին: Նրան արդեն պատկանում էին մեկ այլ աշխարհի, մինչդեռ հոգիները դեռ չէին գիտակցում այդ բանը: Ինձ թված, որ սիրտս չի դիմանա: Մահացածները գալիս էին իրենց հարազատների մոտ, սակայն վերջիններս նրանց չէին տեսնում ու չէին լսում»:

Աղետյալների օգնության շտաբում, վահանակների վրա փակցված էին փնտրվողների ցուցակները և մի քանի լուսանկարներ: Կորաբելնիկովան որոշեց սկսել հենց դրանցից: Նա մեկ առ մեկ թվարկեց նրանց անունները, ովքեր կենդանի էին: Լսելով այդ մասին, մարդիկ սկսեցին գալ ու բերել հարազատների անձնագրերն ու նկարները: Այնուհետև Լարիսան և Ալեքսանդրը այցելեցին քաղաքի կայազորի ղեկավարներին և այստեղ ևս առաջարկեցին իրենց ծառայությունը: Կայազորի պետն ասաց, որ քաղաքի անձնագրային ծառայությունների շենքերն ավերվել են, և անհնար է գտնել անհրաժեշտ փաստաթղթերը: «Լավ կլինի` Երևան վերադառնաք: Այստեղ անելիք չունեք»:

Մարդկանց անսահման վշտի մեջ օգնության եկածներն իրենց զգում էին չհասկացված ու միայնակ: Ոչինչ չէր մնում անել, քան վերադառնալ մայրաքաղաք: Սակայն նահանջելու մասին խոսք լինել չէր կարող:17_spitak_1

Երևանում հնարամիտ Ալեքսանդր Բոնդարենկոն որոշեց դիմել հայ գործընկերների օգնությանը: Նրանք գնացին «Արմենպրես» գործակալություն: Այստեղ հուշեցին, որ կարելի է դիմել քաղաքաշինության վարչությանը: Շտապեցին այնտեղ: Բացատրեցին, համոզեցին: Շուտով սեղանին դրվեց Լենինականի ընդարձակ քարտեզը: Այնտեղ արդեն կարմիր գույնով նշված էին փլուզված շինությունները: Լարիսան կենտրոնացավ ու սկսեց ձեռքի ափերը շարժել քարտեզի երկայնքով: Հանկարծ նա կանգ առավ, ցույց տվեց մի կետ և ասաց. «Այստեղ դեռ շատ կենդանի մնացածներ կան: Սա ի՞նչ շինություն է»: Պարզվեց, որ դա Լենինականի կոմպրեսորների գործարանն է:

Աշխատակիցներից մեկը թուղթ ու գրիչ վերցրեց և սկսեց մեկ առ մեկ նշել այն բոլոր վայրերը, որոնք ցույց էր տալիս պայծառատեսը: Դեկտեմբերի 15-ին, ժամը 14.30-ի դրությամբ Կորաբելնիկովան մատնացույց էր արել 18 հասցե, որտեղ դեռ կենդանի մնացածներ կային: Այնուհետև մեջտեղ բերվեց Սպիտակ քաղաքի քարտեզը: Սպիտակում նա կարողացավ մատնանշել 15 ավերված շինություն, ուր ողջեր կային: Հայաստանի Պետշինի նախագահի տեղակալ Ա. Ալեքսանյանն այդ գրառումներով մեկնեց Լենինական: Նույն օրը երեկոյան «Ժամանակ» հեռուստատեսային լրատվական ծրագրով հաղորդեցին. «Այսօր Լենինականի կոմպրեսորների գործարանի փլատակների տակից դուրս են բերվել կենդանի մնացած 27 քաղաքացիների»:

Շատ չանցած նրանց այցելել մի գեներալ` իր հետ բերելով Սպիտակի նոր քարտեզներ: Լարիսան դրանք ևս զննեց ու կանգ առավ մի կետի վրա: «Այստեղ ևս կենդանի մնացած շատ մարդիկ կան, բայց նրանց վիճակը ծայրահեղ ծանր է: Եթե արագ դուրս չբերեք, բոլորը կզոհվեն»: Իսկ հետո հարցրեց. «Դա ի՞նչ շինություն է»:

- Վերելակների գործարանն է,- պատախանեցին նրան:

Սպիտակում, դժբախտաբար, օգնությունը ժամանակին տեղ չհասավ: Հաջողվեց փրկել ընդամենը մեկի կյանքը:

Լարիսա Կորաբելնիկովան և Ալեքսանդր Բոնդարենկոն Հայաստանում մնացին մոտ մեկ շաբաթ: Երկու ամիս անց Ա. Բոնդարենկոն մոսկովյան «Երիտասարդական կյանք» հանդեսի համարներից մեկում հրապարակեց «Անուղղակի նյութեր» վերտառությամբ հոդվածը` աղետի գոտի կատարած իրենց ուղևորության մասին: Դա սեփական արարքի ինքահաճո շարադրանք չէր, այլ փաստագրություն փրկված կյանքերի և դրանց համար ամեն գնով պայքարող մարդկանց մասին:

 

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆf_18

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ՓՐԿՎԵՑԻՆՔ ԱՏՈՄԱՅԻՆ ԱՂԵՏԻՑ

24 Feb

1982 թվականի հոկտեմբերի 15-ին, առավոտյան ժամը 9.55-ին Հայաստանի ատոմակայանում ահազանգ հնչեց: Կառավարման կենտրոնի ցուցատախտակի վրա վառվող լուսերը հուշում էին, որ կարճ միացման հետևանքով հրդեհ էր բռնկվել ԱԷԿ-ի առաջին էլեկտրաբլոկի տեխնիկական ջրերի մղիչ պոմպերի էլեկտրաշարժիչում: Այլ աղբյուրների տեղեկություններով, պայթյուն էր որոտացել գեներատորում: Ժամը 10.00-ին կանչ արձանագրվեց հրշեջ ծառայությունում, իսկ 5 րոպե անց մեկը մյուսի ետևից սկսեցին անջատվել կայանի շահագործումն ու անվտանգութունը ապահովող համակարգերը: Եվս հաշված րոպեներ, և խզվեց կապը միացյալ էներգահամակարգի հետ: Սրահները թաղվեցին ծխի ու մթության մեջ:8

Ղեկավարությունը տեղյակ էր, որ երկրորդ էներգաբլոկը գտնվում էր վերանորոգման փուլում, իսկ առաջինն աշխատում է ամբողջ հզորությամբ: Սակայն դեպքերի նման զարգացում ոչ ոք ենթադրել անգամ չէր կարող: Դեռ որևէ հստակ տեղեկություն չունենալով վտանգի ծավալների մասին` անմիջապես հրահանգ տրվեց ԱԷԿ-ի աշխատակիցների մեծ մասին տարհանել: Սակայն բոլորը չէ, որ հեռացան: Բազմաթիվ մասնագետներ` անտեսելով հնարավոր հետևանքները, շարունակում էին ելքեր որոնել չարաբաստիկ ընթացքը կասեցնելու համար: Միայն թե դա նրանց չէր հաջողվում: Վթարին հաջորդած առաջին ժամերի ընթացքում իրավիճակը գնալով բարդանում էր: Ոչ հրշեջների, ոչ օպերատիվ աշխատակիցների ջանքերը որևէ արդյունք չէին տալիս: Ի հայտ էին գալիս հրդեհի նոր օջախներ, տարբեր հատվածներում լսվում էին մեծ ու փոքր պայթյուններ:

Ժամը 12. 45-ին պարզ դարձավ, որ ռեակտորի նկատմամբ հսկողությունը լիովին բացակայում էր: Լարվածությունը ծայրահեղ էր: Հիմա արդեն կառավարման վահանակի մոտ կարելի էր աշխատել միայն հակագազ հագած վիճակում: Մարդիկ անընդհատ ներսուդուս էին անում` օդ շնչելու համար: Կայանը զրկվել էր ինչպես արտաքին, այնտես էլ ներքին էներգասնուցումից: Շարքից դուրս էր եկել սառեցման համակարգը, արձանագրվել էր ջրածնի վտանգավոր կուտակում: Պաշտպանական համակարգի խափանումը անհնար էր դարձնում որևէ վերահսկողություն, մինչդեռ միջուկային ռեակցիան ներսում շարունակվում էր: Ռեակտորում ջերմաստիճանը սկսեց բարձրանալ, ինչը կարող էր հանգեցնել ջերմային պայթյունի: Իսկ թանկագին ժամանակը հոսում էր…201985606

Հրդեհաշիջման աշխատանքներին, որ տևեց 7 ժամ,  մասնակցում էին 110 հրշեջ ծառայության աշխատակիցներ: Շատ հատվածներում նրանք ստիպված էին քանդել հարկաբաժնի պատերը` կրակի օջախներին մոտենալու համար: Ընդհանուր վնասը կազմել էր շուրջ 1 միլիոն ռուբլի (այն տարիների գներով): Շարքից դուրս էին եկել մեքենայական բաժնի գեներատորները, տուրբինները, տրանսֆորմատորը, պոմպերը, 20 մետր երկարությամբ կարևորագույն մալուխային գծերը: Եվ նույնիսկ այս բոլոր կենսական կարևորության սարքերի բացակայության պայմաններում հայ մասնագետներին հաջողվեց փրկել ատոմակայանը և չեզոքացնել մահաբեր վտանգը:

Ավելի ուշ ռուսական որոշ աղբյուրներ փորձեցին իրավիճակը գլխիվայր ներկայացնել` գրելով, թե վթարի պահին բոլոր հայերը փախուստի էին դիմել, և միայն Ռուսաստանի Կոլսկի թերակղզուց ինքնաթիռով օգնության շտապած օպերատիվ խմբի մասնագետներին էր հաջողվել տեղում փրկել ռեակտորը: Այս պնդումները իրականությանը չեն համապատասխանում: Ռուսներն, իհարկե, եկան, բայց հետո, երբ անհրաժեշտություն էր առաջացել հետաքննելու վթարի պատճառները և շահագործելու երկրորդ էներգաբլոկը:

Ինչ վերաբերում է խուճապին, ապա նմանատիպ տրամադրությունը գերիշխող դարձավ միայն այն բանից հետո, երբ անցակետում խմբված մարդկանց մոտեցավ ուսադիրներով մեկը և գոռաց. «Բոլորդ այստեղից իսկույն հեռացեք, հիմա ամեն ինչ կպայթի»: Մինչդեռ ներսում մնացած մեր մասնագետները` օպերատորները, տեխնիկական անձնակազմը, զրկված լինելով ավտոմատ համակարգը գործածելու հնարավորությունից (ամբողջությամբ այրվել էր) ծխապատ հարկաբաժիններում, երբ շնչել անգամ հնարավոր չէր, կարողացան կանգնեցնել բլոկը, հրաշքով խուսափել պայթյունից:142-hpp-21-1976-big

Հրաշքո՞վ: Նման դեպքերում հրաշքների մասին չեն խոսում: Խոսում են այն մարդկանց մասին, ովքեր հերոսաբար կարողացան կանխել սարսափելի աղետը: Սակայն ովքե՞ր են այսօր մտաբերում այդ օրերի մասին, ո՞վ է հիշում և ճանաչում նրանց:

1982-ի հոկտեմբերին ԱԷԿ-ում բարեբախտաբար գտնվեց այն մարդը, ով ոչ միայն իր վրա վերցրեց իրավիճակը կարգավորելու ողջ պատասխանատվությունը, այլև օժտված էր բարձր մասնագիտական հմտություններով և գիտելիքներով: Դա ատոմակայանի լաբորատորիաներից մեկի ղեկավար Վիլեն Արզումանյանն էր: Հրաշալի պատկերացնելով ողջ տեխնոլոգիական պրոցեսը և կայանի կառուցվածքային առանձնահատկությունները` Արզումանյանը անմիջապես ձեռնամուխ եղավ ռեակտորի հովացումն ապահովելու գործին: Այդ գործընթացի բարդ ու խրթին տերմիններով հարուստ մանրամասները շրջանցելով` նշենք միայն, որ անձնակազմի անդամների ուժերով հաջողվեց աներևակայելի կարճ ժամանակում տեղում ձևավորել այլընտրանքային կապի համակարգ, ավտոմատացված գործողությունները կատարել ձեռքով և վերջապես բարձրացնել ռեակտորի 25 տոննայանոց կափարիչը, որտեղ մղվեց անհրաժեշտ քանակությամբ բոր: Միայն դրանից հետո ռեակտորի ջերմաստիճանը սկսեց հետզհետե նվազել, ինչը նշանակում էր մեկ բան` պայթյուն չի լինի:

Հոկտեմբերի 15-ին, ժամը 20.40-ին վերականգնվեց հսկողությունը նեյտրոնային հոսքերի նկատմամբ:

Հոկտեմբերի 19-ին իրկանացված դիտարկումները հաստատեցին, որ ճառագայթման վտանգ չկա: Այսպես կոչված` գամմա-ֆոնը մնացել էր անփոփոխ:vilen

Ավելի ուշ ձևավորված հատուկ հանձնաժողովը իր հաշվետվության մեջ պիտի զեկուցեր, որ ԱԷԿ-ի վթարը պայմանավորված էր արտաքին ցանցի հետ չարտոնված միացումով: Իրավիճակի բարդացման հաջորդ փուլերում օպերատորները զրկվել էին հեռախոսային կապից, հիմնական և վթարային լուսավորումից: Դրանից բացի ինքնաբերաբար անջատվել և միացվել էին որոշ սարքավորումներ, բռնկվել էին մի քանի հրդեհներ, որոնցից  մի քանիսը` պայթյունով: Փորձագետների վկայությամբ, իրենց հաջողվել էր մալուխային բաժանմունքում գտնել նվազագույնը 9 խոցելի կետեր, որոնք կարող էին կարճ միացումների և հետևաբար հրդեհների պատճառ դառնալ: Նշվում էր նաև, որ իրավիճակից նյարդայնացած օպերատորները հոգեկան անկայուն վիճակում սխալ հաջորդականությամբ էին իրականացրել ջրածնի արտամղման գործողությունը և գազի բաղադրության վերահսկողությունը:

Ինչ վերաբերում է դրսից ակնկալված օգնությանը, ապա Խորհրդային Միության տարբեր քաղաքներից մասնագետները Մեծամոր եկան օրեր անց: Հրդեհի հետևանքով վնասներ էր կրել ոչ միայն առաջին, այլև երկրորդ բլոկը, և ռուս փորձագետների կարևորագույն խնդիրներից մեկն էր գործարկել դրանք: Ինչպես պատմում են ականատեսները, այն, ինչ նրանք տեսան պատահարի վայրում, ցնցող ու ճնշող տպավորություն թողեց: Ռուս փորձագետ Է. Կուլմատիցկին իր հիշողություններում գրել է. «Առավել մեծ ավերածություններով տեսարան հետագայում ես տեսել եմ միայն Չեռնոբիլի ԱԷԿ-ում: Բայց դա արդեն իսկական աղետ էր: Իսկ Հայաստանն, այնուամենայնիվ մեր հիշողություններում լուսավոր հետք թողեց…»:

Իսկ այդ տարիների ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի նախագահ, ակադեմիկոս Ֆադեյ Սարգսյանը շատ ավելի ուշ այսպես պիտի վերհիշեր ճակատագրական ժամերը. «Այն, որ ատոմակայանը վտանգավոր է, ես համոզվեցի 1982 թվականին, երբ այրվել էր մալուխը: Այն ժամանակ մենք որքան մոտ էինք արհավիրքին: Կարելի է ասել` հրաշքով փրկվեցինք»:5792

Պատահարի մասին լրատվամիջոցները լռեցին: Բայց եղածը թաքցնել չհաջողվեց: Ճիշտ է, ոչ ոք հստակ չգիտեր, թե իրականում ինչ էր պատահել, բայց դառը փորձի տրամաբանությունը հուշում էր, որ կատարվածը սովորական չէր: Հայկական ԱԷԿ-ի վթարից մի քանի ամիս անց, երբ վախճանվեց ԽՍՀՄ ղեկավար Լեոնիդ Բրեժնևը և նրան փոխարինելու եկավ Յուրի Անդրոպովը, վերջինս ձեռնամուխ եղավ երկրում կարգապահության ամրապնդմանը: Հենց այդ օրերին Կրեմլում ստացան մի ահազանգող նամակ, որտեղ մասնավորապես ասվում էր. «Միայն երջանիկ պատահականությամբ երկրի ատոմակայաններից մեկի աշխատակիցների հանցավոր անտարբերությունը չհանգեցրեց խոշոր աղետի»: Այս նամակին հաջորդեցին պատժիչ գործողությունները: Եզրակացվեց, որ հենց «մարդկային գործոնն» է Հայաստանի խոշորագույն ատոմային կառույցը վտանգավոր սահմանագծի հասցրել: Աշխատանքից հեռացվեցին մի շարք պաշտոնատար անձինք, շատերը խիստ նկատողություն ստացան, իսկ ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհդին կից ձևավորվեց ատոմակայաննների անվտանգության և հսկողության գծով հատուկ հանձնաժողով:

Եթե իսկապես մեղավորներ կային, պատիժները միանգամայն տրամաբանված էին: Սակայն ինչու՞ չհիշվեցին նրանք, ովքեր ոչ միայն շտկեցին այդ սխալները, այլև մոռացած սեփական անձն ու մահաբեր վտանգները, մինչև վերջին վայրկյանը պայքարեցին ու հաղթանակած դուրս եկան այդ անհավասար կռվից:

Մենք այս նյութում հիշատակեցինք նրանցից միայն մեկի անունը: Վստահ ենք, որ եղել են նաև «անանուն» հերոսներ, որոնց պարտական ենք մեր և սերունդների անվտանգ կյանքի համար: Այդ մարդիկ ոչ միայն պիտի հայտնի դառնան, այլև արժանանան այն պատվին, որ վաստակել են իրենց անձնազոհությամբ ու մասնագիտական հմտությամբ: Վիլեն Արզումանյանն այլևս կենդանի չէ: Բայց հիշողության արթնացման համար վաղեմության ժամկետներ չկան:

 Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԲԱԿՈՒՆՑԻ ԱՐՇԱՎԱԽՈՒՄԲԸ

17 Feb

Ակսել Բակունցի կյանքին առնչվող հետաքրքիր մի դրվագ վրիպել է ուսումնասիրողների ուշադրությունից, մինչդեռ իր ժամանակին դրան մեծ կարևորություն է տրվել թե իր բացառիկության և թե ակնկալիքների առումով: Խոսքը մեծ գրողի մի «ոչ գրական» առաքելության մասին է: Բանն այն է, որ 1928 թվականի ամռանը Բակունցին հանձնարարվել էր գլխավորել գիտական արշավախումբ: Սա տարօրինակ պիտի թվա ընդամենը առաջին հայացքից: Իրականում այդ օրերին Բակունցը Հողժողկոմատի հողվարչության պետի տեղակալն էր, ճանաչված ու հմուտ գյուղատնտես և միաժամանակ աշխատակցում էր «Մաճկալ» թերթին:  1920-ականներին նման բարձրակարգ մասնագետ Հայաստանում քիչ կգտնվեր: Այդ պատճառով էլ ընտրության հարցում իշխանությունները չէին սխալվել: Նույն օրերին «Խորհրդային Հայաստան» թերթում մի հակիրճ տեղեկատվություն տպագրվեց սպասվելիք արշավի մասին.1910

«Գյուղատնտեսների էքսկուրսիան դեպի Արագած

Հողժողկոմատի տեղկոմը և «Մաճկալի» Գյուղատնտեսական բաժինը գյուղատնտես ընկեր Ակսել Բակունցի ղեկավարությամբ գիտական նպատակներով կազմակերպել է մի արշավախումբ դեպի Արագածի գագաթը: Արշավախումբը բաղկացած է 12 հոգուց, մեծ մասամբ գյուղատնտեսներ: Երևանից դուրս է գալիս այսօր, առ. ժամը 5-ին, դեպի Բյուրական՝ մեքենայով, իսկ այնտեղից ճանապարհը շարունակելու են ձիով և ոտքով: Արշավախումբն ուսումնասիրելու է Արագածի ամենաբարձր լանջերին գտնվող եզդիների օբաները և արոտավայրերը, իսկ վերադարձին՝ Արթիկի տուֆը»:

«Խորհրդային Հայաստան», 12. 8. 1928 թ.:

Այս կարճ լրատվությունն ամեն դեպքում բավականին հագեցած էր՝ ծրագրերի մասին նախնական պատկերացում կազմելու համար: Գաղտնիք չէ, որ այդ տարիներին Արագածի ալպյան գոտու ռեսուրսները` խոտհարքներն ու արոտավայրերը, ինչպես նաև ջրային պաշարները մնում էին չօգտագործված, մինչդեռ լեռնային, քարքարոտ երկրի համար դրանք անգնահատելի արժեք էին ներկայացնում: Եվ, իհարկե, առանձնակի ուշադրության էր արժանի տուֆի հանքերի մասին ակնարկը: Այդ հանքերը դեռ նոր պիտի ներկայանային իրենց ողջ հարստությամբ` իբրև շինաքարի ամենանախընտրելի և անսպառ պաշար Հայաստանի համար, իսկ մեկ տարի առաջ Լենինականում տեղի ունեցած ուժգին երկրաշարժի հետևանքների ֆոնի վրա խնդրի հրատապ լուծումը հատկապես հրամայական էր դառնում:1930-ականներ

Բակունցի և նրա գործընկերների մեկնումից տասն օր անց հրապարակվում է երկրորդ հաղորդագրությունը: Այն հայտնում էր, որ «Հողժողկոմատի նախաձեռնած էքսկուրսիան` գյուղատնտես Ակսել Բակունցի ղեկավարությամբ, վերադարձավ Արագածից»: Այնուհետև ասվում էր. «Էքսպեդիցիան բաղկազած էր 15 հոգուց, մեծ մասամբ գյուղատնտեսներից: Երևանից դուրս գալով ամսի 9-ի գիշերը, Ապարանի կողմից (Ղազնաֆարով) էսպեդիցիան բարձրացել է Արագածը: Խմբից 12 հոգի հոգնածության պատճառով, գյուղատնտես Արամ Մելքոնյանի ղեկավարությամբ, միջին օբաներից ցած են իջել ու վերադարձել, իսկ ագրոնոմներ Ակսել Բակունցը, Ալիսը և մի հողաշինարար գիտական պարագաներով բարձրացել են Արագածի երկու բարձր գագաթները, 2 գիշեր մնացել են այնտեղ, ապա անցնելով Լենինականի լանջերը՝ իրենց ուսումնասիրությունը շարունակել են ու ամսի 15-ին Լենինականով վերադարձել»:

Արշավախամբի անակնկալ տրոհումը` հոգնածության պատճառաբանությամբ, անկեղծ ասած` այնքան էլ վստահություն չի ներշնչում: Թերևս նրանց վաղաժամ վերադարձի համար այլ խնդիրներ էին ծագել, հակառակ պարագայում ողջ արշավը կարելի էր ձախողված համարել, և նրանց կմիանային ինչպես Բակունցն, այնպես էլ Ալիս կեղծանունով Բակունցի օգնական և «Մաճկալի» թղթակից Ալեքսանդր Մարգարյանը: Սակայն նրանք ոչ միայն շարունակել էին արշավը, այլև բարեհաջող ավարտի հասցրել` ներկայացնելով արժեքավոր տեղեկություններ ու դիտարկումներ իրենց երթուղու բոլոր հատվածներից:

Հաշվետվությունը, որն այնուհետև ներկայացվեց իշխանություններին, բավականին ընդարձակ էր: Եթե շարադրելու լինենք այդ փաստաթղթի բովանդակության առավել հատկանշական հատվածները, ապա նեղ մասնագիտական զանազան տվյալների ու առաջարկների շարքում Բակունցն ու ընկերները նախ գրում էին, որ Արագածի արոտատեղիները նպատակահարմար եղանակով չէին օգտագործվում: «Արագածի ամենաբարձր լանջերի մի դեսյատինի արոտատեղի վրա արածում են միջին հաշվով 0,5-ական խոշոր անասուն կամ 2 ոչխար, մինչդեռ 14000 ֆուտ բարձրության վրա անգամ կան բնական երեքնուկ, կորնկան և բազմաթիվ հացազգի բույսեր: Նույն բարձրության վրա գտնվում են նույնիսկ բզեզներ և վայրի մեղուներ, որոնք գրավական են թիթեռնածաղիկների բեղմնավորման ու բազմացման համար»,- ասված էր հաշվետվությունում:bakunc

Էքսպեդիցիան ուսումնասիրել էր նաև օբաների խաշնարածների կոլեկտիվացման խնդիրը և գտել, որ այդ հարցի լուծումն էլ շատ դժվարությունների չի կարող հանդիպել, քանի որ  «նրանց մեջ արդեն արմատացած կան մի շարք կոլեկտիվ մոմենտներ, որպիսիք են՝ ցուլի ու ղոչի ընդհանուր լինելը, անասունների ընդհանուր արածացնելը, կաթի խաբ տալը (փոխ տալ) և պանիրն ընդհանուր կաթսայում եփելը: Հարկավոր է միայն կազմակերպչորեն նրանց ձևավորել և այդ աշխատանքները տանել այնպես, որպեսզի ոչ թե ունևրորներն օգտվեն, ինչպես եղել է մինչև այժմ, այլ չքավորները համախմբվեն ուժեղ տնտեսության մեջ»:

Ամփոփիչ հատվածում տեղ էր գտել այսպիի մի առաջարկ. «Որովհետև Արագածը շատ մեծ ուսումնասիրության կարիք ունի, էքսպեդիցիան կարծում է, որ նպատակահարմար կլիներ, եթե Հողժողկոմատը կամ տուրիստական ընկերությունը մի փոքր, բայց ամուր տնակ կառուցեր Արագածի գագաթի մոտ, որն զգալի չափով կնպաստեր զանազան էքսպեդիցիաների աշխատանքին»:

Դեպքերից առաջ ընկնելով ասենք, որ արշավախմբի ցանկություններից այս մեկը իրականություն դարձավ շատ արագ: Մի քանի ամիս անց հրապարակված հաղորդագրությունը տեղեկացնում էր. «Էքսկուրսիոն բազա Արագածի ստորոտում.- Բացի Երևանում, Ալլահվերդիում, Լենինականում և Սևանի կղզու վրա կազմակերպվելիք էքսկուրսիոն բազաներից՝ բազա է հիմնվելու նաև Արագածի ստորոտում: Բազաներում արվելու են գիշերելու հարմարություններ և տաք ջուր (սնունդ չի տրվելու)»:artik

Սակայն վերադառնանք արշավախմբի ծրագրերից գլխավորին` տուֆի հանքավայրերի ուսումնասիրմանը: Այս հանգամանքը կարևոր է թեկուզ այն պատճառով, որ տարիներ շարունակ ընդունված է եղել Արթիկի հանքերի հետախուզական աշխատանքների գլխավոր դերակատարներ համարել օտար մասնագետներին` երկրաբաններ Պ. Լեբեդևին, Բ. Զալեսկիին, Վ. Պետրովին, Ա․ Իվանչին-Պիսարևին, ազգությամբ հայ, բայց Ռուսաստանում ծնված Դավիթ Չիսլիևին: Սակայն որևէ անգամ չի հիշատակվել Բակունցի արշավախմբի առաքելության նշանակությունը: Իսկ մի՞թե պատահականություն կարելի էր համարել այն փաստը, որ 1928-ի օգոստոսից հետո արմատապես փոխվեց պատկան մարմինների և հատկապես Մոսկվայի վերաբերմունքը հանքավայրը լայնորեն շահագործելու և այդ նպատակի համար միջոցներ հատկացնելու գործում: Այն օրերի թերթերը նույնիսկ հաղորդեցին, թե ինչպես Մոսկվայում կառուցվում էր առաջին փորձնական բնակարանը Արթիկի տուֆից: Հայկական տուֆն իր գործնական կիրառումը գտավ նա Մոսկվայում թեթև արդյունաբերության ժողկոմատի, «Գրքի տան» շինարարության, ինչպես նաև բնակելի այլ շենքերի կառուցման ժամանակ։ Դրանից հետո տուֆը օգտագործվեց ԽՍՀՄ կենտգործկոմի` Սինոպում տնտեսական վարչության հանգստյան տան և ԽՍՀՄ կենտգործկոմի Սևծովյան առափնյա գոտում շենքերի կառուցման ժամանակ։ 1929-ի մայիսին հայտնի դարձավ, որ ԽՍՀՄ Հանքագիտության ինստիտուտը ձեռնարկում է Արագածի շրջանում Արթիկի տուֆային լավային հետազոտությունը: Հետազոտությանը հատկացված էր 100.000 ռուբլի: Մեծ քանակությամբ շինանյութ Ռուսաստան առաքելու հետ մեկտեղ Հայաստանն էլ անմասն չէր մնում այդ պաշարից:

Իսկ ի՞նչ պատահեց գրող Ակսել Բակունցին: Մի՞թե նրա կարճատև, բայց հագեցած ուղևորությունն այդպես էլ որևէ անդրադարձ չունեցավ գրողի ստեղծագործական էջերում: Իբրև այս հարցի պատասխան մենք կարող ենք միայն ենթադրություններ անել: Օրինակ, կարելի է վերհիշել նրա հանրահայտ գործերից մեկը` «Մուրոյի «զրուցը», որը սկսվում է այդպիսի գաղտնազերծող տողերով. «Երկրորդ օրն էր՝ Մաղդայում էինք` Ալագյազի լանջի ամենաբարձր գյուղերից մեկում, որտեղից բացվում է հիանալի տեսարան դեպի դաշտը…»: Կամ կարելի է մտաբերել, թե ինչպես 1935 թվականին «Հայկինոն» տեղեկացրեց այն մասին, որ սկսվել են «Արագած» պայմանական անունը կրող հնչյունային ֆիլմի նկարահանման աշխատանքները: Սցենարի հեղինակը Ակսել Բակունցն էր:Մուրոյի_«զրույցը»_1

Ավելի հետևողական պրպտումները թերևս նոր փաստեր էլ ի հայտ բերեն: Մի բան կասկածից վեր է. Ինչպես որ կենսափորձն ու տպավորություններն են իրենց հետքը թողնում հոգևոր արժեքների վրա, այնպես էլ մտավորականի կերպարն է ամբողջանում նրա կյանքի բոլոր դրսևորումներով: Եվ այդ իմաստով դեպի Արագած ճամփորդությունը պիտի դիտվի Բակունցի կենսագրության նշանակալի դրվագներից մեկը:

 

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Ո՞Վ ԵՔ ԴՈՒՔ, ՊԱՐՈՆ ԴԱՍԱԽՈՍ

3 Feb

1973 թ. օգոստոսի 5-ին Երևանում վախճանվեց մանկավարժական ինստիտուտի օտար լեզվի երկարամյա դասախոս Մարկ Լևին: Հարգարժան դասախոսի հուղարկավորությանը եկել էին նրա ուսանողները, գործընկերները, հարազատներն ու ծանոթները: Կորուստը մեծ էր ու ցավալի, սակայն ներկաներից գրեթե ոչ ոք չգիտեր, թե իրականում ում էին հողին հանձնում: Պիտի պահանջվեին ևս մի քանի երկար ու ձիգ տարիներ, որպեսզի բացահայտվեր այդ մեծ առեղծվածը: Իսկ բացահայտումը ցնցող էր լինելու անխտիր բոլորի համար: Ու  հետո ոմանք նրան նույնիսկ պիտի անվանեին 20-րդ դարի մեծագույն միստիֆիկատոր: Ո՞վ էր նա, որ իր հետ այդքան անպատասխան հարցեր բերեց և այդքան առեղծվածներ տարավ, որոնց մի մասն առայսօր էլ չի ստացել իր պատասխանը: Սակայն դրա հետ մեկտեղ կարելի է հաստատապես պնդել, որ ամենամեծ գաղտնազերծումն այնուամենանիվ կատարված է…3574

Որպեզի պահպանենք դեպքերի հաջորդականությունը և չխճճվենք առանց այդ էլ խառն իրադարձությունների այս կծիկում, փորձենք մի քանի տասնամյակների միջով հայացք նետել անցյալին` մեր պատմությունը սկսելով 1933 թվականի այն հիշարժան օրից, երբ Ստամբուլից Փարիզ` ռուսական հրատարակչությանն առաքվեց մի փաթեթ: Այնտեղ գրական երկի ձեռագիր էր: Ստեղծագործությունը կոչվում էր «Վեպ կոկաինի հետ»: Հեղինակը Միխայիլ Ագեևն էր: Ընթերցելուց հետո ապշած հրատարակչությունը անիջապես սկսեց վեպը հատվածաբար տպագրել ամսագրում, իսկ շատ չանցած` գիրքն ունեցավ իր առանձին հրատարակությունը: Տպավորությունն աննկարագրելի էր: Գրականագետներից ոմանք դրա հեղինակին նույնիսկ անվանեցին 1930-ականների Դոստաևսկի: Բոլորը միայն այդ գրքի և նրա խորհրդավոր հեղինակի մասին էին խոսում: Ո՞վ էր նա, ում անունը նախկինում երբևէ հայտնի չէր եղել:  Զանազան կռահումներ էին անում, ենթադրում, թե գրական կեղծանվան ներքո թաքնվում է որևէ հայտնի գրող: Բայց պայթեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, և գրքի շուրջ բարձրացված աղմուկը խլացավ պայթող արկերի որոտների տակ: Պիտի անցներ շուրջ կես դար, որ մարդիկ վերստին հիշեին նրա մասին…

Այժմ վերադառնանք մեր գլխավոր հարցին. ի՞նչ ընդհանուր բան կարող էին ունենալ այս երկու անձինք` երևանցի համեստ դասախոս Մարկ Լևին ու մի գիշերում մեծ հռչակ ձեռք բերած գրող Միխայիլ Ագեևը: Բայց որպեսզի սա պարզենք, մեկ անգամ էլ պիտի անդրադառնանք Լևիի կյանքին կամ, ավելի ճիշտ կլինի ասել` նրա կյանքի մինչերևանյան շրջանին:ageevm

Եվ այսպես, Լևին ծնվել է 1898-ին, Մոսկվայում: 1920-ականներին նա գործուղվում է Գերմանիա, որտեղ սովորում է Լայպցիգի ու Ցյուրիխի համալսարաններում, դասավանդում է լեզուներ, սակայն հանկարծ որոշում է այլևս չվերադառնալ ԽՍՀՄ և ձեռք է բերում Պարագվայի քաղաքացու անձնագիր: Հետո Գերմանիայից անսպասելի մեկնում է Փարիզ, ապա 1930-ին տեղափոխվում է Թուրքիա: Վարկածներ են շրջանառվում, թե Լևին ոչ ավել, ոչ պակաս` խորհրդային հետախույզ էր, և կյանքի այդ շրջանը քողարկելու ջանքերը բոլորովին էլ պատահական չէին: Ամեն դեպքում 1930-ականների երկրորդ կեսին նրա կյանքում լուրջ շրջադարձեր են կատարվում, և հենց այդ բեկումն էլ թույլ է տալիս պատասխան տալ գաղտնիքների գաղտնիքին: Մարկ Լևի- Միխայիլ Ագեև կապը բացահայտող եզակի փաստաթղթերից մեկը կարելի է համարել Ստամբուլում Սովետական Միության գլխավոր հյուպատոսարանի կողմից 1930-ի ամռանը ԽՍՀՄ Արտաքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատ ուղարկված տեղեկանքը, որտեղ Մ. Լևիի կենսագրության որոշ մանրամասների թվարկումից հետո այնուհետև ասվում էր հետևյալը. «Նա գրել է «Վեպ կոկաինի հետ» անվանումով գիրքը: Լևին նշում է որ դա անմեղ գիրք է, այն չի պարունակում ոչ մի բառ, որն ուղված է ԽՍՀՄ-ի դեմ և, ընդհանրապես, դա հարկադիր շարադրանք է եղել` սեփական գոյությունը պահպանելու համար»:

Այս փաստաթուղթը հայտնաբերվեց 1990-ականներին և միայն այդ ժամանակ պարզ դարձավ, որ չկան երկու տարբեր մարդիկ, այլ կար մեկը, ով տաղանդավոր գրող էր, սակայն իր ողջ կյանքի ընթացքում երբեք ոչ մեկին չպիտի հայտներ այդ մասին:

Վերը բերված դիվանագիտական փաստաթղթում այնուհետև գրված էր. «Կայացած զրույցից կարելի է այն հետևությունն անել, որ Լևին կարծես թե մտքափոխվել է  ու խորապես գիտակցել է իր թույլ տված սխալները և ցանկանում է գործնականորեն դրանք հարթել` աշխատելով «Աշեթ» ֆիրմայում, որտեղ հակաֆաշիստական և սովետական գրականություն է տարածում: Վերջին տարիներին նա աշխատում է այդ ֆիրմայում ու կապեր է պահպանում ԽՍՀՄ Առևտրային ներկայացուցչության հետ:$T2eC16hHJHwE9n8ikL5ZBRc!OuYo,!~~_32

Զրույցներից կարելի է նաև հետևություն անել, որ Լևին ազնվորեն է տրամադրված ԽՍՀՄ նկատմամբ հարաբերություններում և վատ տպավորություն չի թողնում: Սակայն Հյուպատոսարանը դեռ շատ քիչ բան գիտի նրա մասին, որպեսզի նրա համար տա անկաշառ ու բազմակողմանի եզրակացություն: Դրա հետ մեկտեղ մեզ հայտնի չեն այնպիսի տեղեկություններ, որոնք կարող են վարկաբեկել նրան: Քանի որ նա մեզ քիչ է ծանոթ, նպատակահարմար ենք գտնում ձեռնպահ մնալ սովետական քաղաքացիություն տրամադրելու հարցում և չպաշտպանել նրա միջնորդությունը»:

Լևիին մերժում են, սակայն դա երկար չի տևում: Քաղաքական իրավիճակի փոփոխությունները շատ շուտով սրբագրում են կացությունը: Թե իրականում ինչ էր կատարվել` այսօր էլ դժվար է վստահաբար պնդել, բայց փաստը մնում է փաստ, որ 1942 թ. հայ- թուրքական սահմանի Կիզիլ-Բազար- Լենինականի հատվածում թուրք սահմանապահները սովետական կողմին հանձնեցին ԽՍՀՄ նախկին քաղաքացի Մարկ Լևիին: Ասվում էր, թե իբր թուրքերը նրան մեղադրում էին Անկարայում Գերմանիայի դեսպանի դեմ դավադրությանը մասնակից լինելու համար: Թե որքանո՞վ էր սա հավաստի, նույնպես անպատասխան հարցերի շարքում է:1111

Լևին Երևան եկավ: Նա ոչինչ չուներ, փաստաթղթեր` նույնպես (թուրքերը դրանք բռնագրավել էին): Ստիպված էր ամեն ինչ սկսել ոչնչից: Աշխատանք գտնելու համար նրան այլ բան չէր մնում, քան կրկին քննություններ հանձնել և դիպլոմ ձեռք բերել: Պատերազմող երկրում նոր, անծանոթ մարդու ներկայությունն ընդունվել էր ընդգծված վերապահությամբ, սակայն Լևին կարծես թե ուներ այդ անվստահությանը պատասխանելու իր միջոցը: Նա այժմ ուրիշ էր` մշտապես ստվերում, անցյալի հետ բոլոր կապերը խզած, որևէ կերպ աչքի չընկնող: Իսկ այդպիսին լինելու համար առաջին հերթին պետք էր մեկընդմիշտ հիշողւթյունից ջնջել այն, ինչ կապված էր Միխայիլ Ագեևի և նրա հռչակավոր գրքի հետ: Սա սոսկ նոր կյանք սկսել չէր: Սա նախ և առաջ նոր մարդ լինելու մարտահրավեր էր սեփական անձին: Բայց տաղադնավոր գրողը ընդունեց ճակատագրի այդ մարտահրավերը: Իսկ հանուն ինչի՞: Ո՞րն էր այն նպատակը, որի համար կարելի էր գնալ այդքան մեծ զոհողության:

Մենք չենք շտապի կռահումներ անել, ինչպես որ անպատասխան պիտի թողներնք նաև այն հարցը, թե ինչու՞ նա որոշեց իր կյանքը կապել բոլորովին անծանոթ մի երկրի` Հայաստանի հետ: Կասենք միայն, որ շուտով մանկավարժական համալսարանում գերմաներեն դասավանդող դասախոսը ծանոթացավ ու ամուսնանացավ երևանցի Անժելա Մկրտումյանի հետ` որդեգրելով կնոջ աղջկան: Պնդում են նաև, որ Լևին որդի է ունեցել: Նա հրաշալի ամուսին ու հայր էր, իր ընտանիքին ամբողջ հոգով նվիրված մարդ:22222

Ժամանակակիցները պատմում են, որ նախ ապրում էր մայրաքաղաքի «Սևան» հյուրանոցում, իսկ հետո բնակարան է ստացել Լենինի պողոտայում: Վարում էր չափազանց ինքնամփոփ ու համեստ կյանք: Առավելապես սիրում էր լինել ընտանիքի անդամների հետ, ուներ քիչ թվով ընկերներ: Հրապուրված էր սիրողական նկարահանումներով, սիրում էր երաժշտություն լսել, զանազան խաղաթղթերի հավաքածո էր կազմում, ծխում էր շատ, հագնվում էր խիստ էլեգանտ, լռակյաց էր: Աշխատանքում նույնպես նախընտրում էր մնալ ստվերում: Գրելով բայի մասին թեկնածուական թեզ, այնուհետև հրաժարվել է այն պաշտպանել` դա համարելով ոչ մեկին պետք չեկող մի բան: Սրա հետ մեկտեղ, ըստ լուրերի, լեզվի դասեր է տվել Հայաստանի Կենտկոմի առաջին քարտուղարին: Ասում են նաև, թե տարին մեկ անգամ մեկնում էր Մոսկվա, բայց ոչ ոք չգիտեր, թե ինչ նպատակով և ում մոտ…

Նույնիսկ մոտալուտ մահն անզոր եղավ խախտելու նրա լռության ուխտը: Լևին հեռացավ այս աշխարհից` մարդկանց հիշողության մեջ թողնելով միայն այն հուշը, որն ինքն էր նախընտրել:

Մարկ Լևին սիրում էր անընդհատ կրկնել, որ մարդն իր կյանքի ընթացքում ամեն ինչ պիտի փորձի: Իսկ հանրահռչակ «Վեպ կոկաինի հետ» գրքում հեղինակն այսպիսի տողեր էր գրել. «Գործեք, քանի որ թանկ է յուրաքանչյուր րոպեն, քանի որ ամեն րոպե, ամեն վայրկյան մարդիկ կրակում են, մարդիկ սպանում են, մարդիկ ընկնում են: Սթափվեք ու գործեք, քանզի մարդիկ և մայրերը, և հայրերը, և զավակները, և եղբայրները և բոլոր-բոլորը սպասում են ձեզնից, հատկապես ձեզնից, որ դուք` Քրիստոսի ծառաներդ, անվախ կերպով զոհաբերելով ձեր կյանքը` միջամտեք այս խայտառակությանը և կանգնելով անմիտների միջև` աղաղակեք բարձր: Բարձր, որովհետև դուք շատ եք, այնքան շատ եք, որ կարող եք աղաղակել ի լուր աշխարհի. «Մարդիկ, կանգ առեք, մարդիկ, դադարեք սպանել: Ահա, ահա, ահա թե որն է ձեր պարտքը»:

Նա հորդորում էր մյուսներին լինել նախաձեռնող ու առաջամարտիկ, միայն թե ինքն ընտրեց միանգամայն այլ ճակատագիր և կեցվածք: Նա լռեց մի ամբողջ կյանք և այդպես լռակյաց հրաժեշտ տվեց այս խելակորույս աշխարհին: Իր համաշխարհային փառքից նրան բաժանում էր ընդամենը 10 տարի…

 

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՍԵՎԱԿԻ ՆՈՐԱՀԱՅՏ ԿԵՆՍԱԳՐԱԿԱՆԸ

27 Jan

Պարույր Սևակի ստեղծագործություններին ու կյանքին առնչվող շատ ու շատ էջեր դեռ սպասում են իրենց բացահայտմանը: Այսօր ուզում ենք ներկայացնել երեք նորահայտ վավերագրեր, որոնք ոչ միայն գրված են Սևակի ձեռքով, այլև հնարավորություն են ստեղծում մի շարք էական շտկումներ ու լրացումներ կատարել հատկապես բանաստեղծի կենսագրության վաղ շրջանին վերաբերող տեղեկություններում, առավել ևս, որ այդ ժամանակահատվածն անհամեմատ քիչ է ուսումնասիրված: Մյուս կողմից այս անտիպ փաստաթղթերը թույլ կտան լրացուցիչ պատկերացում ձևավորել Սևակի գրական ճաշակի և սկզբունքների կազմավորման նախնական փուլի մասին` տրամաբանական կապ ստեղծելով հետագա տարիների հետ:getImage

Եվ այսպես, 1952 թ. հուլիսի 20-ին Պարույր Սևակը Գրողների միությանն է ներկայացնում իր 1949-1951 թթ. ստեղծագործական հաշվետվությունը, ինչպես նաև ինքնակենսագրականն ու անձնական թերթիկը: Դրանք երեքն էլ ստանդարտ ձևաթղթեր էին, և հեղինակից պահանջվում էր պատասխանել ներկայացված հարցերին: Հաշվետվության մեջ Սևակը գրում է, որ նշված ժամանակահատվածում աշխատել է «բանաստեղծությունների ժողովածուի և հայկական սոցիալիստական գյուղի հետպատերազմյան շրջանի մարդկանց մասին պատմող պոեմի վրա»: Նշում է, որ 1949-51 թթ. ստեղծագործական գործուղման է մեկնել Ստեփանավանի շրջան: «1949-51 թթ հրապարակված գործեր» տողի դիմաց լրացնում է. «Անմահները հրամայում են» բանաստեղծությունների ժողովածու 1949 թ., թարգմանել եմ ռուս, ուկրաինական, վրացական, ադրբեջանական պոեզիա՝ ժողովածուներում»: «Ներկա պահին ինչի՞ վրա եք աշխատում» հարցին Սևակը պատասխանում է. «Բանաստեղծությունների նոր ժողովածուի: Աշխատանքը կավարտեմ հավանաբար ընթացիկ տարվա վերջին»:

«Հետագայում ենթադրում եմ աշխատել» տողի դիմաց լրացված է. «Լենինի մասին պոեմի վրա, համալրել Մոսկվայի մասին բանաստեղծությունների շարքը, ինչպես նաև ուժերս փորձել արձակում»:

Հաշվետվության վերջում Սևակը գրում է. «Աշխատանքը հաջող ավարտելու համար ինձ առաջին հերթին անհրաժեշտ է լինել Մոսկվայում և հետևողականորեն ժողովել անհրաժեշտ նյութերը»:Sevak1

Նույն օրը Սևակը մեկ այլ ձևաթղթի վրա գրում է իր ինքնակենսագրությունը, ռուսերենով:

«Ծնվել եմ 1924 թ. հունվարի 26-ին, Հայկական ՍՍՀ Վեդիի (նախկին Ղարաբաղլարի) շրջանի Սովետաշեն (նախկին Չանախչի) գյուղում: Ծնողներս հողագործությամբ են զբաղվել ինչպես Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից առաջ, այնպես էլ հետո: Մտել են կոլտնտեսություն:

Նախնական և միջնակարգ կրթություն ստացել եմ 1929-1939 թթ., տեղի լրիվ միջնակարգ դպրոցում: Ավարտելուց հետո ընդունվել եմ  Երևանի Վ. Մ. Մոլոտովի անվան պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը և ավարտել եմ 1945 թվին: 1946 թվից սովորել եմ Հայկական ՍՍՀ  Գիտությունների ակադեմիայի Գրականության ինստիտուտի ասպիրանտուրայում: Ասպիրանտուրան ավարտել եմ 1948 թվի վերջին:

Բանաստեղծություններ գրել եմ դեռ աշակերտ եղած ժամանակ: Սկսել եմ տպագրվել 1942 թ, հանրապետական մամուլում ու «Սովետական գրականություն և արվեստ» ամսագրում:

Բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն լույս է տեսել 1949 թվին, «Անմահները հրամայում են» խորագրի ներքո:

Վերջին տարիներին աշխատել եմ հետպատերազմյան շրջանի հայկական կոլտնտեսային գյուղի մարդկանց ու առօրյայի մասին պոեմի վրա: Այդ պոեմը՝ «Անհաշտ մտերմություն» խորագրի ներքո, տպագրվել է «Սովետական գրականություն և արվեստ» ամսագրում և առանձին գրքույկով ինչպես Հայպետհրատի, այնպես էլ «Սովետսկի պիսատել» մոսկովյան հրատարակչության կողմից:

Պատրաստ է և հրատարակման է հանձնված նաև բանաստեղծությունների ժողովածու՝ «Խաղաղության խրամատներում» վերնագրով:

Համալսարանն ավարտելուց հետո նախ աշխատել եմ «Ավանգարդի» խմբագրությունում որպես բաժնի վարիչ (1945 թ. սեպտեմբերից 1946 թվի ապրիլը), իսկ հետո՝ Արտասահմանի հետ մշակութային կապերի հայկական ընկերության մամուլի բաժնում որպես ավագ ռեֆերենտ ( 1946 թվի ապրիլից մինչև 1947 թ. մայիսը): Ասպիրանտուրան ավարտելուց հետո աշխատել եմ Հայաստանի ՍԳՄ օրգան «Գրական թերթում» որպես պոեզիայի բաժնի վարիչ:

ՀամԼԿԵՄ անդամ եմ 1938 թվից:

Ինչպես դպրոցական և ուսանողական տարիներին, այնպես էլ աշխատանքի ժամանակ մասնակցել եմ հասարակական կյանքին. եղել եմ ագիտատոր, պատի թերթի խմբագիր, ՀամԼԿԵՄ սկզբնական կազմակերպության քարտուղար, շրջկոմի բյուրոյի և քաղկոմի պլենումի անդամ և այլն:getImage (2)

Հայրենական Մեծ պատերազմին չեմ մասնակցել, քանի որ ճանաչվել եմ զինվորական ծառայությանը ոչ պիտանի:

Ներկայումս սովորում եմ ԽՍՀՄ ՍԳՄ կից Մոսկվայի Գորկու անվան գրական ինստիտուտի երրորդ կուրսում:

Պ. Ղազարյան (Սևակ), 20.7.1952 թ.»:

Շրջանցելով գրառման մեջ տեղ գտած մյուս փաստերը` անդրադառնանք դրանցից մեկին: Խոսքը զինվորական ծառայությունից ազատվելու մասին է: Այս առնչությամբ նախ պետք է նկատել, որ Սևակի բացատրությունը համապատասխանում է թատերագետ Ռուբեն Զարյանի վկայությանը, ըստ որի վերջինս 1942 թ. մայիսին միջնորդել է Սևակը ազատվել բանակից և այդ նպատակով դիմել է ճանաչված բժշկուհի Արշա Նիկիտիչինա Վարդազարյանին, որը սկզբում կտրականապես մերժել է, սակայն ծանոթանալով Սևակի գործերին, համաձայնել է: Այնուհետև Զարյանն ասում է, որ բժշկուհուն օգնել է նաև Արամ Պապայանը, որն այդ տարիներին պատասխանատու պաշտոն էր զբաղեցնում ռազմական հաստատություններում:

Բայց ահա 1965 թվականին գրված «Անցյալը ներկայացած» ինքնակենսագրականում բանաստեղծը այս հարցի առնչությամբ շարադրում է մեկ այլ հիմնավորում: Սևակը գրում է. «…Պատերազմին չմասնակցելու պատճառը տարիքս էր (միայն երկրորդ կուրսի վերջում զինվորական գրքույկ ստացա) և որովհետև երրորդ կուրսը փաստորեն վերջին կուրսն էր (չորրորդ-հինգերորդ կուրսերը միանգամից ավարտեցին ու բանակ տարան), ապա, ըստ գործող օրենքի, մեր կուրսեցիք броня -ի տակ եղան մինչև պատերազմի վերջը: Իմ փոխարեն 50-ամյա հայրս էր բանակում…»:

Նույն փաստի մասին այս` եթե ոչ իրարամերժ, ապա գոնե անհամապատասխան տեղեկությունները ենթադրել են տալիս, որ Սևակի ռազմաճակատ մեկնելու պատճառ կարող էր լինել թե մեկը, թե մյուսը:

Ինչպես արդեն նշեցինք, նույն օրը Սևակը լրացրել է Հայաստանի ԳՄ անդամի անձնական թերթիկը: Այստեղ կրկնվում են վերը շարադրված կենսագրական տվյալների շատերը: Այնուհետև հաջորդում է «Լեզուներ, որոնց տիրապետում է» տողը, որի դիմաց Սևակը գրել է. «Հայերեն, ռուսերեն, ադրբեջաներեն, անգլերեն»: Կնոջ մասին ասված է. «Ավագյան Մայա Վարդանովնա, ծնված 1922 թ, Թբիլիսիում, աշխատում է Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայում»: Ներկա հասցեն` «Մոսկվա, Տվերսկոյ բուլվար, 25, Գորկու անվան գրական ինստիտուտ»:

«ՀԼԿեՄ անդամ լինելիս տույժի ենթարկվե՞լ եք» հարցին Սևակը պատասխանել է. «Ենթարկվել եմ: 1950 թ. ՀԼԿԵՄ Մոլոտովի շրջկոմի կողմից, ք. Երևան: Ոչ ճիշտ ելույթի համար: Հանվել է»:

Ի՞նչ ելույթի համար կարող էին Սևակին նկատողություն հայտարարել: Թերթելով արխիվային աղբյուրներն ու այդ օրերի վավերագրերը, մենք հանդիպեցինք մեկ տասնյակից ավելի վկայությունների այն մասին, որ 1950 թվականին այս կամ այն հավաքի ժամանակ բանաստեղծը հրապարակավ հայտնել է իր տեսակետը: Ընդ որում, ելույթների նյութը խիստ բազմազան է եղել` սկսած գրական քննարկումներից մինչև սպասվելիք Գերագույն սովետի ընտրությունների քարոզչությունը (այդ օրերին Սևակը ագիտատորի պարտականություններ էր կատարում): Ի վերջո մեզ հաջողվեց գտնել մամուլի մի հրապարակում, որտեղ շարադրվածն էլ հենց կարող էր հիմք հանդիսանալ անցանկալի հետևանքների համար:

1950 թ. հոկտեմբերին տեղի է ունենում մայրաքաղաքի Մոլոտովյան շրջանի կոմերիտական կազմակերպության 8-րդ կոնֆերանսը: Հոկտեմբերի 21-ին «Ավանգարդ» թերթը, տեղեկացնելով այդ մասին, ներկայացնում է զեկուցողի խոսքն ու հավաքի ժամանակ հնչած ելույթները: Այդ առթիվ թերթը նաև գրում է. «Կոնֆերանսում հանդես եկած դելեգատների մեծ մասն իրենց ելույթները նվիրեցին ԼԿԵՄ ռայկոմի կողմից սկզբնական կազմակերպություններին ցույց տրվող ղեկավարության հարցերին: Երիտասարդ բանաստեղծ Պարույր Սևակը քննադատեց ռայկոմին այն բանի համար, որ նա անհրաժեշտ ղեկավարություն չի ցուցաբերել Գրողների միության ԼԿԵՄ կազմակերպության աշխատանքներին:

- Մեր ռայկոմը,- ասաց նա իր ելույթում,- մեզ հիշել է միայն այն դեպքում, երբ այս կամ այն առիթով անհրաժեշտություն է զգացել հանդիպումներ կազմակերպել երիտասարդ ստեղծագործողների հետ»:

«Հասնել յուրաքանչյուր սկզբնական կազմակերպության լավ աշխատանքին»:

Դժվար չէ կռահել, որ նման համարձակությունն այն օրերին հազիվ թե անպատիժ մնար: Ի դեպ, ասվածի ապացույցը դարձավ այն, որ շատ շուտով մեկ այլ «անհնազանդ քայլի» համար Սևակը ստիպված էր գործուղվել (նույնն է թե`հարկադրաբար հեռանալ Հայաստանից) և մի քանի տարի անցկացնել Մոսկվայում:

 ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆgetImage (1)

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ՀԱՆԴԻՊԵՑԻՆ ՍՏԱԼԻՆՆ ՈՒ ՀԱՅ ՀՍԿԱՆ

20 Jan

1936 թվականին Բեռլինի օլիմպիական խաղերում գերմանացի ծանրամարտիկ Յոզեֆ Մանգերը համաշխարհային ռեկորդ սահմանեց: Գերմանիան ցնծում էր: Ադոլֆ Հիտլերը հայտարարեց, որ սա այլ բան չէ, քանի արիացիների բարձագույն ռասսա լինելու ապացույց և պատահական չէ, որ աշխարհի ուժեղագույն մարդը ներկայացնում է հենց այդ ազգը: Խորհրդային Միությունը բեռլինյան խաղերին չէր մասնակցում: Սակայն դա չխանգարեց, որ Ստալինն իրեն խոցված ու պարտված զգար: Մի՞թե խորհուրդների երկրում չկար մեկը, ով կարող էր գերազանցել գերմանացուն և աշխարհին ապացուցել, թե որտեղ են ապրում ամենաուժեղները: Ստալինի այս հարցին սպորտի բնագավառի պատասխանատուներն զեկուցեցին. կա նման մեկը և ապրում է Հայաստանում: Խոսքը ԽՍՀՄ եռակի չեմպիոն, ծանրամարտիկ Սերգո Համբարձումյանի մասին էր:

Հայաստանի ԿԿ Կենտկոմի նորանշանակ քարտուղարը Կրեմլ էր մեկնել: Ստալինը մոտենում է նրան ու հարցնում է. «Որտե՞ղ է Սերգո Համբարձումյանը: Նա ինձ պետք է»: Անտեղյակ քարտուղարին այլ բան չէր մնում, քան խոստանալ, որ 24 ժամվա ընթացքում նրան կգտնեն ու կբերեն առաջնորդի մոտ: Բայց իսկապես, որտե՞ղ էր Սերգոն:22Серго_Амбарцумяна

Կա այսպիսի մի լեգենդ, որը միանգամայն հավաստի է թվում: Ասում են, որ երբ 1936 թ. հուլիսին ընկերները Սերգոյին հայտնում են Աղասի Խանջյանի ինքնասպանության մասին, նա տեղից վեր է ցատկում ու բացականչում է. «Չեմ հավատում իննասպանությանը, նրան սպանել են»: Այս մի քանի բառը բավական էր, որպեսզի բոլորը նրան համարեին կորած մարդ: Հասկանալով, թե ինչ վտանգ է կախված իր և հարազատների գլխին, Սերգոն արագ հեռանում է Հայաստանից և մեկնում Մոսկվա: Շուրջ երեք ամիս նա ապրում էր այնտեղ` ջանալով հնարավորինս հեռու մնալ անցանկալի հայացքներից: Բայց մի օր, երբ ճաշարանում ընթրում էր, ակաբեկված նրա մոտ վազեց խոհարարն ու ասաց, որ մի սև մեքենա է եկել և Սերգոյին են փնտրում: Հետո հայտնվեցին սևազգեստ մարդիկ և կարգադրեցին հետևել իրենց: «Քեզ ընկեր Ստալինն է սպասում»: «Ես ինչպե՞ս պիտի Ստալինի մոտ գնամ»,- հարցրեց Սերգոն ու ցույց տվեց իր հնամաշ, պատառոտված հագուստը: Մի քանի րոպե անց նրա համար արդեն նոր կոստյում էին պատվիրել, կոշիկներ ու վերնաշապիկ էին գնել: Մեքենան սլանում էր Կրեմլ:

Հսկայական աշխատասենյակի հեռավոր ծայրում նստած էր Ստալինը: Նա ոտքի կանգնեց, իսկ Սերգոն արագացրեց քայլերը` նրան մոտենալու համար: Այդ ժամանակ Ժողովուրդների հայրը քմծիծաղեց. «Կամաց, գացո, հատակը կկոտրես»: Երբ նստեցին, Ստալինը հարցրեց. «Ընկեր Համբարձումյան, ի՞նչ է ձեզ անհրաժեշտ, որպեսզի հաղթեք այդ ֆաշիստ Մանգերին»: Սերգոն խորին անկեղծությամբ պատասանեց. «Ուտելիք, ընկեր Ստալին»:

Հաջորդ առավոտ նրա համար սկսվում էր միանգամայն այլ կյանք: Սերգո Համբարձումյանի հետ Հայաստան մեկնեց նրա նոր մարզիչը` լատիշ Յան Սպարրեն: Մարզիկի համար նշանակվեց այն ժամանակների համար պատկառելի կենսաթոշակ: Բացի այդ նա Երևանում ուներ այսպես կոչված «բաց հաշիվ»: Դա նշանակում էր, որ որտեղ մտներ գնումներ կատարելու կամ այլ կարիքների համար, դրա դիմաց վճարելու էր պետությունը: Սակայն արտոնություններն ավելին չէին, քան այն լարվածությունը, որ դարձավ մարզիկի առօրյայի անբաժանելի մասը: Անիրագործելին իրագործելու համար ոչինչ չէր խնայվում: Ու վերջապես վրա հասավ պատմական պահը:Ambartsumyan_snatch1

Նոր տարվա նախօրեին` 1938 թվականի դեկտեմբերի 30-ին Հայֆիլհարմովիայի փոքր դահլիճը լեփլցուն էր: Նրանց, ում բախտ չէր վիճակվել ներս անցնել, խմբվել էին շենքի դիմաց, փակել Աբովյանի ու հարակից փողոցների երթևեկությունը: Բեմ է բարձրանում Սերգոն և սկսում է իր ելույթը: Դահլիճում մեռելային լռություն է: Իսկ հետո, ինչպես ահեղ որոտը, շանքի պատերը ցնցվում են ծափերից ու բացականչություններից: Մարդիկ գրկախառնվում ու արտասվում էին, փողոցում թնդում էր հաղթական «ուռա»-ն: Խոստումը կատարված էր: Դասական եռամարտում Սերգո Համբարձումյանը համաշխարհային ռեկորդ էր սահմանել`433,5 կգ.` 8,5 կգ-ով գերազանցելով գերմանացի Մանգերի արդյունքը: Հավաքված բազմությունն իր հերոսին ձեռքերի վրա տարավ մինչև հյուրանոց…

Հաջորդ օրը «Կռասնի սպորտ» թերթը առաջնորդողում ավետեց. «Սերգո Համբարձումյանը կատարեց ընկեր Ստալինին տված խոստումը: Բուրժուական մարզիկի ռեկորդը գերազանցված է: Աշխարհի ամենաուժեղ մարդը մեր Սերգոն է»: Նրա մասին գրեցին անխտիր բոլոր թերթերը, նույնիսկ գերմանական… Վրա էր հասել Սերգոյի աստեղային ժամը: Իսկ նա ընդամենը 28 տարեկան էր:

Ստալինն իրեն բավարարված էր զգում: Տոնի առթիվ նրան հրաշալի նվեր էր մատուցվել: Եվ նա հայ դյուցազնին կրկին հրավիրեց Մոսկվա:ambartsumian1

Դա փառավոր և իր տեսակի մեջ աննախադեպ ընդունելություն էր: Հյուրասիրությանը հրավեր էին ստացել շուրջ 900 նշանավոր ու երևելի անձինք: Սերգո Համբարձումյանն առաջիններից մեկն էր (հինգերորդը), որ արժանացավ «Պատվո նշան» շքանշանին: Այնուհետև Ստալինը օրվա հերոսին առաջարկեց ընտրել թանկարժեք նվերներից մեկը` դաշնամուրը կամ ամերիկյան Master Voices մակնիշի պատիֆոնը: Սերգոն ընտրեց վերջինը: Բայց սա նվերներից միակը չէր: Նրան հանձնեցին «M-1» մակնիշի շքեղ ավոմեքենայի բանալիներ, ադամանդե քարով անվանական ոսկե ժամացույց: Սակայն Սերգոյի համար ամենաթանկը լուսանկարն էր, որտեղ ահռելի հասակով մարզիկը կանգնած էր Ստալինի և երկրի ղեկավարների առաջ: Նա հետո այդ լուսանկարը խոշորացրեց և կախեց իր տան պատից: Երևանցիներից շատերը նրան հյուր էին գնում` Առաջնորդին ու Սերգոյին միասին տեսնելու համար:

Կրեմյան ընդունելությանը հաջորդեց խնջույքը: Եվ այստեղ էլ Ստալինը նոր անակնկալ մատուցեց` առաջարկելով Սերգոյին դառնալ այդ օրվա սեղանապետը: Պետք արժանին մատուցել լեգենդար մարզիկին, քանի որ նա հեշտությամբ հաղթահարեց նաև այդ փորձությունը, այնքան հրաշալի, որ երկրի ղեկավարը չկարողացավ զսպել իր զարմանքը. «Մի տեսեք, ես կարծում էի, թե Համբարձումյանը արտակարգ մարզիկ է, բայց պարզվում է, որ նա նաև արտակարգ թամադա է»,- բացականչեց Ստալինը:

Կերուխումը շարունակվեց մինչև լուսաբաց: Պատմում են, որ երբ առավոտյան Սերգոն հյուրանոց վերադարձավ, կնոջը` Թամարային ասաց. «Վերջ, Տոմա, հիմա նույնիսկ մեռնել կարելի է: Ես Ստալինի մոտ սեղանապետ էի»:

Մեռնել պետք չէր: Դրանք ապրելու օրեր էին: Երևանը Սերգոյին ընդունեց ինչպես ազգային հերոսի: Իսկ երբ 1939-ին նշվում էր Սասուցի Դավթի էպոսի ստեղծման 1000-ամյակը, դյուցազնի կերպարը մարմնավորելու համար միայն մի թեկնածու կար` նա:32

Հաջորդեցին տարիները: Եղավ պատերազմ, եղավ խաղաղություն: Սերգոն ամենքի պես կրեց և այդ ժամանակների զրկանքները, և հաղթանակի բերկրանքը ու շարունակեց հիացնել գերմարդկային խիզախումներով: Այդպես շարունակվեց մինչև 1947 թվականի ամառը, երբ Ստալինը որոշեց Կարմիր հրապարակում անցկացնել Ֆիզկուլտուրնիկների համամիութենական շքերթը:

Ասում են, թե այդ շքերթից առաջ Սերգոյին իր մոտ է հրավիրել Անաստաս Միկոյանը և հարցրել է. «Դու կարո՞ղ ես հենց հապարակում նոր ռեկորդ սահմանել»: Միկոյանի հարցը բացասական պատասխան չէր ենթադրում, և Սերգոյին այլ բան չէր մնում, քան նոր խոստում տալ ընկեր Ստալինին:

Մոսկովյան հանդիսության համար պատրաստվել էր չտեսնված մի ելույթ: Շքերթի կեսին հրապարակում հայտնվեց ահռելի մի մարդ, ով իր ուսերին կրում էր ձողով ամրացված երկու հսկայական գնդեր: Երբ նա կանգ առավ հրապարակի կենտրոնում, գնդերը բացվեցին և նրանց միջից դուրս եկան… 22 ֆուտբոլիստներ: Այդ հսկան Սերգոն էր, նրա արարքը` մարդկային ուժերից ու երևակայությունից վեր: Հեռվից ժպտում ու ծափահարում էր Ստալինը: Բայց… Բայց կատարվեց աններելին: Այդ մրցումներում Սերգոյին չհաջողվեց սահմանել խոստացված ռեկորդը: Փաստը ցավալի էր, իսկ թե որքան ցավալի, Սերգոն դա զգաց միայն Երևան հասնելուն պես:

Հաշված օրերի ընթացքում նրան զրկեցին բոլոր արտոնություններից, թոշակից, սկսեցին նույնիսկ աշխատավարձ չվճարել: Իշխանությունների սիրելին այլևս սիրելի չէր: Երբ վիճակը դարձավ անելանելի, հուսահատված մարզիկը սկսեց վաճառել այն նվերները, որոնք պահում էր մասունքի պես և նրա հպարտության առարկան էին: Բայց դա էլ ելք չէր:

Իր փառավոր հաղթանակից ուղիղ 10 տարի անց` 1948 թվականի դեկտեմբերի 30-ին Սերգո Համբարձումյանը դառնացած մի նամակ է գրում Հայաստանի Կենտկոմի քրտուղար Գրիգոր Հարությունյանին, ուր ներկայացնելով իր թշվառ վիճակը, այնուհետև ցավով նկատում էր. «Մեկ անգամ չէ, որ ես ինձ զգացել եմ որսաշան կարգավիճակում, որին վատ տերը կերակրում է միայն որսի օրերին…»: Այո, նրա սիրելի Տերը, որին այնպես պաշտում ու գնահատում էր Սերգոն, այլև չէր հիշում աշխարհի ուժեղագույն մարդուն սոսկ այն բանի համար, որ ընդամենը մեկ անգամ համարձակվել էր հիասթփեցնել Տիրոջը:

Ամենացավալին այս պատմության վերջաբանն է: Ելույթներից մեկի ժամանակ Սերգոն իրեն վատ զգաց: Շտապօգնության մեքենայով նրան տեղափոխեցին հիվանդանոց: Բժիշկներն ախտորոշեցին միկրոկաթված: Նա այլևս չէր կարող սպորտով զբաղվել: Իսկ ապրել պետք էր:

Ես հիշում եմ հորս պատմածն այն մասին, որ Սերգո Համբարձումյանը շրջում էր գյուղեգյուղ, ելույթ էր ունենում ակումբներում, որտեղ զարմանալի հնարքներ էր ցուցադրում` երկաթե ձողեր էր ճկում, ատամներով գամեր էր դուրս քաշում և այդպես վաստակում էր օրվա ապրուստը: Հետո մի որոշ ժամանակ տաքսու վարորդ էր, մինչև որ Երևանում խորովածանոց բացեց` «Մասիս» ռեստորանի հարևանությամբ: Մարդիկ գալիս էին այստեղ ոչ միայն համեղ խորտիկներ ճաշակելու, այլև տեսնելու ապրող լեգենդին, որին գնահատում ու սիրում էին անմնացորդ: Այդպես էլ մինչև կյանքի վերջ ամենաանկեղծ ու անկաշառ սերը նա ստացավ իր ժողովրդից, որ մշտապես մեծարել ու հպարտությամբ է արտասանում աշխարհի ամենաուժեղ մարդու` Սերգո Համբարձումյանի անունը:

 

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆСерго_Амбарцумян3цй

ԵԹԵՐԱՅԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

15 Jan

artworks-000067791862-1vac4t-t500x500Հովիկ Չարախչյան․ «Մեզ զվարճացնող հիմնարկությունը կոչվում է «Մշակույթի նախարարություն»

«Հայեցակետ» հաղորդման հյուրն է գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը:

Տարին սկսվել է մշակույթի համար մեծ կորուստներում: Ո՞վ էր Լևոն Խեչոյանը հայ գրականության համար: Արվեստագետին գնահատելու չափանիշները: Մշակույթ – հանրություն փոխադարձ կապ: «Մշակութային ամլության» շրջան, թե՝ վերելքի սկիզբ:

Ձայնագրությունը կարող եք լսել այս հղումով` https://soundcloud.com/anr24/m2k8n24r4pjz

ՍԵՔՍՈՒԱԼ ՄՈԼԱԳԱՐԸ` «ՌԵԺԻՍՈՐԸ»

4 Jan

Գնդակահարության պատի տակ կանգնած Վալերի Հասրաթյանը մահից վայրկյաններ առաջ հազիվ թե պարուրվել էր մանկության մասին այնպիսի պայծառ հիշողություններով, ինչպես Մարկեսի վեպի հերոսը: Եվ դա հավանաբար նաև այն պատճառով, որ Հասրաթյանը գնդապետ Աուրելիանո Բուենդիան չէր, այլ ոչ ավել, ոչ պակաս` սեքսուալ մոլագար էր և սերիական մարդասպան: Շատ ավելի ուշ քրեագետները պիտի հաստատեին, որ նրա դեպքը իր տեսակի մեջ բացառիկ էր: Իսկ մինչ այդ Դատական հոգեբանության ինստիտուտում բժիշկները մանրակրկիտ ուսումնասիրել էին նրա կենսագրության բոլոր դրվագները, երկար զրույցներ ունեցել հանցագործի հետ:man-11

Ո՞վ էր երևանցի այդ երիտասարդը, որի անփառունակ համբավը և նույնքան անփառունակ «ժառանգությունը» այդպիսի ուշադրության էր արժանացել:

Ծնվել էր 1958 թվականին, բարեկիրթ և բարեկեցիկ ընտանիքում: Նրա հանդեպ միշտ եղել էր շեշտված ուշադրություն ու հոգատարություն, սակայն հարազատները դեռ մանկուց չէի կարող չզգալ Վալերիի ընդգծված հետաքրքրությունը դեպի սեքսը: Ասում են, թե նույնիսկ մանկապարտեզի դաստիարակներն էին նկատել, որ երեխան ավելի հակված էր առանձնանալ աղջիկների խմբի հետ, իսկ մոլագարը մահից առաջ հոգեբաններին խոստովանել էր, թե սիրում էր տուն գնալ լեփ-լեցուն ավտոբուսներով, որպեսզի այնտեղ սեղմվեր, շոշափեր կանանց:pizap.com13877109896121

Տղամարդ համարվելու առաջին մկրտությունը նա ստացել էր 13 տարեկանում` իրենից 15 տարով մեծ կնոջ հետ: Մեկ տարի հետո նրա շփումներն արդեն պարբերական բնույթ էին կրում: Լինելով բավականին խելացի, կիրթ, շփվող և կենսախինդ, նրա համար մեծ դժվարություն չէր ներկայացնում հրապուրել հասակակից աղջիկներին: Դպրոցն ավարտելուց հետո ընդունվել էր Երևանի մանկավարժական ինստիտուտի նախադպրոցական հոգեբանության բաժինը: Կարճ ժամանակում համակուրսեցիների շրջանում փլեյբոյի և սրտակերի համբավ ձեռք բերեց` մշտապես տարված լինելով նոր թիրախների որոնմամբ: Սակայն հենց այդ տարիներին էլ նրա մոտ հետզհետե նվազում էր հետաքրքրությունը հասակն առած կանանց նկատմամբ` փոխարենը բուռն տարփանք տածելով անչափահաս աղջիկների հանդեպ: Պատահական չէ, որ հենց այդ շրջանում նա խորապես ներշնչվել էր այն մտքով, որ իր և Վլադիմիր Նաբոկովի «Լոլիտա» վեպի հերոսի միջև մեծ ընդհանրություններ ու նմանություններ կային: Չի բացառվում, որ ինչ-որ մի պահի թերևս նաև գիտակցել էր, որ անզուսպ կիրքը և սևեռումները ոչ մի լավ բանի չէին հանգեցնի, բայց ընթացքը կասեցնելու համար նա այդպես էլ իր մեջ ուժ չգտավ:man-9

Բուհն ավարտելուց հետո Վալերի Հասրաթյանը որոշ ժամանակ իբրև մանկավարժ-դաստիարակ աշխատեց հիվանդ երեխաների գիշերօթիկ դպրոցում, իսկ 1981 թվականին ամուսացավ մոսկվաբնակ մի աղջկա հետ և բնակության տեղափոխվեց Ռուսաստանի մայրաքաղաք: Այդ ժամանակից էլ սկսվեց Վալերիի քրեածին գործունեության շրջանը: Բավական է ասել, որ երկու անգամ`1982-ին և 1985-ին Հասրաթյանին դատապարտեցին անչափահասների նկատմամբ անառակաբարո գործողությունների համար: Բանտից դուրս գալուց հետո  նրան արտաքսեցին Մոսկվայից և գրանցման վայր տրվեց Բելգորոդի մարզի Վալեյկի բնակավայրը: Բայց մի՞թե տեղի փոփոխությունը կարող էր ինչ-որ կերպ անդրադառնալ սանձարձակ մոլագարի վարքի վրա: 1988 թվականին նա կրկին վերադարձավ Մոսկվա: Կինը հրաժարվել էր անբարոյական ամուսնուց: Հասրաթյանը ստիպված էր գտնել նորին: Եվ այդ նորը չուշացավ: Մթերային խանութի աշխատակից, 40-ամյա Մարիա Մակիևան չէր էլ կարող կռահել, թե ինչ ճակատագրական սխալ էր թույլ տալիս` իր կյանքը կապելով կովկասցի անծանոթի հետ: Մարիան և նրա 14-ամյա դուստրը շատ շուտով դարձան Վալերիի պատանդները` հերթով բավարարելով սեքսուալ մալագարի մարմնական պահանջները: Իսկ այնուհետև նոր ընտանիքի անդամները նաև մեղսակիցներն էին, ովքեր նոր թեկնածուներ էին որոնում «մեծերի համար ֆիլմի» դերակատարման համար:man-3

Վալերի Հասրաթյանի նախընտրելի «որսատեղը» Մոսկվայի «Մանկական աշխարհ» հանրախանութն էր, որտեղ միշտ էլ կարելի էր հեշտությամբ գտնել գեղեցկատես աղջնակների և գավառից եկած միամիտ, անփորձ կենակցուհիների: Հենց այս թատերաբեմում էլ Վայերին ձևավորեց իր նոր դերը` ներկայանալով որպես «Մոսֆիլմ» կինոստուդիայի պրոդյուսերի օգնական կամ ռեժիսոր, ով նոր դեմքեր է որոնում ապագա կինոնկարի համար: Օգտագործելով կեղծ վկայականը, որտեղ նրա անունը Սվյատոսլավ Չապլիգին էր, հանցագործն իր զոհերին կերակրում էր հորինովի հեռանկարներով` խոստանալով կախարդական ուղևորություններ Վենետիկ, Փարիզ, Բեռլին, մեծ գումարներ, փառք և ճանաչում: Եվ այդ փորձված խայծը համարյա միշտ արդյունք էր տալիս:man-2

Ինչ վերաբերում է Հասրաթյանի մշակած սցենարին, ապա հետագա իրադարձությունները զարգանում էին հետևյալ կերպ: Իր զոհին նա առաջնորդում էր Մարիա Մակիևայի բնակարան, որը ներկայանում էր իբրև ասիստենտ: Ու մինչ վերջինս փորձնական նկարահանումների համար լույսն էր կարգավորւմ և տեղադրում էր տեսախցիկը, Վալերին հյուրին մատուցում էր իր ձեռքով պատրաստած սուրճը: Հյուրասիրությունից շոյված կանայք չէին էլ կարող ենթարել, որ բաժակի մեջ նա նախապես լցրել էր հոգեմետ դեղի փոշի, ինչը կարճ ժամանակ անց խմողին հասցնում էր անզգայացման: Հենց այդ պահից էլ սկսվում էին «նկարահանումները»: Ավելի ուշ ոստիկանությունը պիտի ճշտեր, որ դեղերի բաղադրությունը Հասրաթյանը ճշտել էր «ԽՍՀՄ-ի բժշկական պրակտիկայում կիրառվող դեղամիջոցների տեղեկագրից»: Իր գործն ավարտելուց հետո նա զոհին տալիս էր դեղի ևս մեկ չափաբաժին, որպեսզի վերջինս չկողմնորոշվեր, թե ուր էր եկել, թալանում էր նրան (քանի որ ոչ մի տեղ չէր աշխատում, իսկ ապրել պետք էր) և խճճված նրբանցքներով հանում էր փողոց: man-1Պետք է արժանին մատուցել հնարամիտ մոլագարին, քանի որ տուժածներից շատ քչերին էր հաջողվում (այն էլ` աղոտ կերպով) վերհիշել, թե որտեղ էին եղել և ինչ էր կատարվել իրենց հետ: Իսկ Հասրաթյանի կեղտոտ խաղերը շարունակվում էին ու ձեռք էին բերում նոր որակներ: Շատ անգամներ աղջիկները նրա տանը պահվում էին մի քանի օր շարունակ: Պատմում են, որ մի անգամ նույնիսկ նա «նկարահանման պավիլոն» էր բերել միանգամից երկու  աղջկա, իսկ նրա զոհերից մեկ ուրիշն արդյունքում հղիացավ ու զավակ լույս աշխարհ բերեց:

Դեպքերը հաջորդում էին մեկը մյուսին, դրանց քանակն արդեն տասնյակներով էր հաշվվում: Սակայն սրա հետ մեկտեղ ավելանում էին նաև վկաներն ու նրանցից սպասվող վտանգը: Շատ լավ գիտակցելով հետևանքների մասին` Հասրաթյանն ի վերջո վճռեց. այսուհետև զոհերին սպանել է պետք: Հերթական աղջկան բռնաբարելուց և թալանելուց հետո նա 80 դեղահաբերից լուծույթ պատրաստեց, տուժածին ստիպեց խմել և նրան նստացրեց էլեկտրագնացքը: Ու աղջիկը սլացավ մահվանն ընդառաջ:man-7

Վալերի Հասրաթյանի քրեական գործում մատնանշվում է 3 դաժան սպանության և 5 սպանության փորձի դրվագ: Իսկ ընդհանրապես իրավապահները 18 բողոք էին ստացել տարբեր քաղաքացիներից:

Հանցագործին գտնելու և որսալու շանսերը մեծ չէին: Բոլոր վկաները սոսկ ժլատ տեղեկություններ էին հաղորդում, դժվարանում էին վերհիշել այնպիսի բաներ, որոնք կօգնեին միլիցիայի աշխատակիցներին: Դա երբեմն նույնիսկ հանգեցնում էր ժամանակի և ջանքերի ավելորդ վատնումի, ինչպես պատահեց այն դեպքում, երբ հիմք ընդունելով մոլագարի` «Մոսֆիլմի» ծառայող ներկայանալու հանգամանքը, իրավապահները օրեր անցկացրեցին կինոստուդիայի կադրերի բաժնում` թերթելով հազարավոր թղթապանակներ: Չէր օգնում նույնիսկ Հարաթյանի ֆոտոռոբոտը: Ստիպված էին որոնումները ծավալել այլ ուղղությամբ: Հսկողություն սահմանվեց այն վայրերում, որտեղ նրա հայտնվելն առավել հավանական էր` «Մանկական աշխարհում», Պուշկինի փողոցում, Պոկրովսկի պասսաժում: Այնտեղ ժամեր շարունակ զբոսնում էին ձանձրացող աղջիկները, որոնք իրականում միլիցիայի աշխատակիցներ էին: Մինչդեռ Հասրաթյանը չկար ու չկար:man-6

1990  թվականին վերջապես բախտը ժպտաց խուզարկուներին: Միլիցիա ներկայացած անչափահաս աղջիկներից մեկը ոչ այնքան վստահ ցույց տվեց փողոցն ու տունը, որտեղ «նկարահանումներ» էին ընթացել: Այդ վայրում սահմանվեց շորջօրյա հերթապահություն: Եվ մի օր հայտնվեց նա, ով շատ նման էր վկաների նկարագրած մոլագարին: Երբ վերջինս պատրաստվում էր մեքենա նստել` միլիցոները մոտեցավ նրան ու հեռվից ձայն տվեց.

- Ռեժիսոր, իջիր, հասել ենք…

Թույլ դիմադրությունից հետո Հասրաթյանին ձեռնաշղթաներ հագցրին ու հրեցին դեպի մեքենան: Դեպի Պետրովկա 38 ընթացող մեքենայում մոլագարն ասաց.

- Սպանություններո՞վ եք հետաքրքրվում: Պատրաստ եմ պատմել:

Եվ պատմեց: Միայն թե դա զղջցող մարդու անկեղծ խոստովանություն չէր, այլ վախ: Մոլագարը սարսափում էր այն մտքից, որ իրեն կնետեն ընդհանուր բանտախուց և այդ ժամանակ դատաստանը կտեսնեն քրեական հեղինակությունները` չգրված բանտային օրենքների ու պատիժների կիրառմամբ: Հաջորդ օրն իսկ նա արդեն քննիչներին առաջնորդում էր այն վայրը, որտեղ դանակահարել էր 16-ամյա որբ աղջկան, պատմում էր, թե ինչպես է լոգարանում խեղդել մի ուսանողի:

Դատարանը նրան մահվան դատապարտեց: Ավելի ճիշտ, դատարանի վճռից առաջ հանցագործն ինքը այդ պատիժը խնդրեց: Նա վճիռը չբողոքրարկեց և ներման դիմում չներկայացրեց… Մարիա Մակիևային նույնպես դատեցին: Նա 10 տարի անցկացրեց ճաղերի ետևում:

Այսօր էլ քրեագետները շարունակում են պնդել, որ Վալերի Հասրաթյանի դեպքը, ի տարբերություն այլ սեքսուալ մոլագարների, իր նմանը չունի, քանի որ «Ռեժիսորն» իր զոհերին չէր փնտրում այսպես կոչված «ռիսկային խմբերում», նա ընտրյալները ոչ մարմնավաճառներ էին, ոչ դժվար դաստիարակվող անչափահասներ, ոչ հարբեցողներ, ոչ հասարակության տականքներ: Բոլոր զոհերը խելացի, կարգապահ, դաստիարակված ու ազնիվ աղջիկներ էին: Պարզապես նրանք շատ էին ուզում նկարահանվել կինոյում…

 

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆrezhisser-smerti-1

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Map

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 4,879 other followers

%d bloggers like this: