Archive | ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ RSS feed for this section

«Հույսը դուք եք…»

31 Dec

Շատ տարիներ առաջ Երևանի օպերային թատրոնի դահլիճում նշում էին Ավետիք Իսահակյանի հոբելյանը: Ըստ այն ժամանակվա կարգի` Խորհրդային Միության բոլոր հանրապետություններից, արտասահմանից հյուրեր կային: Շքեղ, շատ շքեղ երեկո անցկացրինք: Ճառեր, ճառեր, ճառեր…

Գրողներ, պոետներ, կուսակցական գործիչներ… Եվ հանկարծ ներս մտան պիոներները (այն ժամանակ շատ ընդունված էր): Ողջույնի խոսք ասացին Վարպետին: Իսահակյանը նայեց, նայեց, հանկարծ վեր կացավ տեղից, մոտեցավ երեխաներին ու ասաց. «Երեխեք ջան, մեզնից բան դուրս չեկավ: Հույսը դուք եք…»:

ՍՈՍ ՍԱՐԳՍՅԱՆNPG x135027; Avetik Sahak Isahakyan by Ida Kar

ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ

25 Sep

… Երևանում խնդրեցի, որ ինձ ցույց տան Խաչատուր Աբովյանի տունը: Ասացին, որ այն գտնվում է Քանաքեռ գյուղում: Այսօրվա պես հիշում եմ, թե ինչպես անցա նեղլիկ, ծուռումուռ և գարշահոտ փողոցներով ու հասա այնտեղ, մտազբաղ կանգնեցի տան առջև: Երեկոյանում էր, և այդ երեկոյի մշուշի մեջ ես մտովի տեսնում էի պատանի Աբովյանին, որ դուրս է գալիս ցածրիկ տան դռնակից, բարձրանում տափակ տանիքն ու երազանքով նայում աստղանկար երկնակամարին… Ես հեռացել էի ինքս ինձնից ու գնում-գնում էի Աբովյանի հետ նրա տառապանքի ու մաքառումների ճանապարհով… Եվ այդ պահին ուսիս վրա զգացի ինչ-որ մեկի ձեռքը: Թեքեցի գլուխս, տեսա մի ծեր մարդու, մազակալած, կնճռոտ դեմքով: Հիմա էլ, երբ նորից հիշեցի նրա դեմքը, մարմնովս ասես մրջյուններ անցան: Նա նայում էր ինձ մռայլ աչքերով ու ռուսերեն ասում.
- Ինչու՞ եք այդպես մտահոգված նայում… Աբովյանի՞ն եք փնտրում… Ես կենդանի վկա եմ ու գիտեմ, թե ինչպես անհայտացավ նա… Եթե ուզում եք իմանալ, ես ձեզ ցույց կտամ նրա տեղը: Եկեք ինձ հետ:
Ես ցնցվեցի, ինձ թվաց, թե երազում եմ, բայց արդեն քայլում էի նրա ետևից: Մենք անցանք նեղլիկ ու ծուռտիկ մի քանի փողոց և մտանք խոնավ մի բակ: Բակի չորս կողմը հողե պատերով տներ էին: Նա բացեց այդ տներից մեկի դուռը, ինձ ներս հրավիրեց: Ես ներս մտա կիսամութ սենյակը: Բարձրահասակ, չորուկ ծերունին կանգնեց սենյակի կենտրոնում, արտակարգ երկար, չորություն արտահայտող ձեռքերով ցույց տվեց սենյակի հողե հատակն ու ասաց.
- Քանդեցեք այստեղ և դուք կգտնեք Աբովյանի դին…
Ես սարսափահար դուրս եկա, բայց մինչև հիմա հիշում եմ այդ ծեր մարդու ձեռքը` սև, ոսկրոտ…


(Շահինյանը Հայաստանում է եղել 1922 թվականին: Այս հուշը գրի է առնվել 1978-ին):

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ԸՆԹԵՐՑՎԵՑ ՉԱՐԵՆՑԻ ԳԱՂՏՆԱԳԻՐԸ

9 Sep

Հայտնի փաստ է, որ Եղիշե Չարենցի գրավոր ժառանգության մեջ քիչ չեն էջերը, որոնք գաղտնագրեր ու խորհրդանշաններ են պարունակում: Դրանց մի մասը մասնագետներին հաջողվել է բացահայտել: Սակայն դեռ մնում են այնպիսիները, որոնք առայսօր գաղտնազերծված չեն: Սովորաբար, հրապարակելով դրանք, ծանոթագրողները հարկ են համարում հետևյալ նշումն անել. «Չի հաջողվել ընթերցել»: Պատահում է նաև, որ չցանկանալով խոստովանել սեփական անկարողությունը, որոշ գրականագետներ գաղտնագրերի առիթով սկսում են զանազան հավանական ու անհավանական ենթադրություններ անել, առաջ քաշել վարկածներ, որոնք ոչ միայն սխալ են, այլև մոլորության մեջ են գցում ընթերցողին: Ահա այսպիսի մի դեպքի մասին է մեր այս պատմությունը կամ, ավելի ճիշտ կլինի ասել, այն մասին, թե ինչպես անփորձ հնարամտությունը հաղթեց փորձված կարծրամտությանը:
Ավելի քան 20 տարի առաջ ի հայտ եկան Չարենցի անծանոթ ձեռագրեր, որոնց մեծ մասը վերագրվում էր 1936 թվականին: Այդ էջերում կային նաև սևագրություններ, որոնց բովանդակությունից դատելով պետք էր կռահել, որ բանաստեղծը ցանկացել էր Ստալինին նվիրված պոեմ գրել: Հենց այդ նորահայտ թղթերից մեկի վրա էլ հանդիպեց հետևյալ անհասկանալի տառերի շղթան`
ԼԳՑԶՏ ՂԶՃԲՔՉԾՓԺՁԲՇ ՅԼԲՀ ԲՎՋԶՐ…
Ի՞նչ կարող էր սա նշանակել: Այն, որ Չարենցը հենց այնպես տառերի կուտակումներ չէր պատկերի, պարզ էր ի սկզբանե: Սակայն ի՞նչ էր ցանկացել նա ասել, ո՞րն էր գաղտնազերծման բանալին:
Տեսակետները չուշացան: Սակայն նրանցից և ոչ մեկը հարցի պատասխանը չէր: Փոխարենը հրապարակ հանվեցին արդեն հայտնի ձևակերպումներն այն մասին, թե գրվածը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ բաղաձայնույթ, ինչն էլ իբր թե բանաստեղծի հոգեբանական ընդվզումն է ճնշմամբ պարտադրվող երևույթի դեմ: Մի խոսքով, պնդումն այն էր, որ հնչունական աններդաշնակությունը գեղարվեստական հնարանք է և ոչ ավելին:
Այս կարծիքը գոյության իրավունք ստացավ ու մի քանի տարի շարունակ գերիշխող էր, մինչև որ մի օր արցախցի Դավիթ Շիրինյանը, ի գիտություն ընդունելով հեղինակավոր գրականագետների պնդումները, այնուամենայնիվ որոշեց ինքն էլ փորձել: Եվ… գաղտնազերծեց:
Շիրինյանի «մեթոդը» որքան որ պարզ, նույնքան էլ հնարամիտ էր ու անսխալ: Նա բացահայտեց չարենցյան բանալին` նախ կռահելով, որ տողը սոսկ բաղաձայների կուտակում չէ, այլ բառերի շարք, իսկ այնուհետև ընթեցեց այդ բառերը: Ինչպես պարզաբանում է Դավիթը, գաղտնագիրը հնարավոր է կարդալ` առաջնորդվելով նախորդ տառի վերծանման եղանակով: Սա նշանակում է, որ եթե Չարենցը գրել է, ասենք, Լ տառը, ապա այն անհրաժեշտ է փոխարինել այբուբենում դրա նախորդ տառով, այսինքն Ի-ով: Գ-ի պարագայում կլինի Բ-ն, Ց-ի դեպքում` Ր-ն և այսպես շարունակ: Արդյունքում ստացվեց, որ Չարենցի գրած տողը`ԼԳՑԶՏ ՂԶՃԲՔՉԾՓԺՁԲՇ ՅԼԲՀ ԲՎՋԶՐ, գաղտնազերծման դեպքում դարձավ`
ԻԲՐԵՎ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՄԻԱԿ ԱՍՊԵՏ:
(Հավելենք, որ վերծանման պարագայում կհանդիպեք աննշան շեղումների: Այդ շեղումները Չարենցինն են և դրանք որևէ կերպ կասկածի տակ չեն դնում գաղտնազերծման հավաստիությունը):
Հարկ է արժանին մատուցել Շիրինյանին ոչ միայն այս տողի ընթերցման, այլև այն բանի համար, որ նրա օգտագործած եղանակը կիրառելի կդառնա այլ «սպիտակ կետեր» վերծանելիս: Առաջին հայացքից սա գուցե թե աննշան թվացող, սակայն կարևոր քայլ է մեծ գրողի ձեռագրերի ուսումնասիրման գործում: Իսկ այս պատմությունը ես շարադրեցի նաև այն պատճառով, որ վաղը որևէ ինքնակոչ իրեն չվերագրի Դավիթ Շիրինյանի բացահայտումը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՋՈՆ ՍԹԵՅՆԲԵՔԸ ԵՂԵԼ Է ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

29 Aug

Ջոն Սթեյնբեքը եղել է Հայաստանում: Այս փաստը շատերի համար պիտի անակնկալ լինի: «Եթե եղել է, ինչու՞ այդ մասին ոչինչ չի ասվել»,- կհարցնեն նրանք: Ինչպե՞ս է պատահել, որ ամերիկյան գրականության մեծագույն դեմքերից մեկը, Պուլիտցելյան ու Նոբելյան մրցանակների դափնեկիրն այցելել է մեր երկիր, մինչդեռ դրա մասին նույնիսկ ամենահակիրճ հիշատակությունն անգամ չկա:
Նման հարցերի պատասխանը թերևս պետք է փնտրել իր ժամանակի մեջ: Բայց որ Սթեյնբեքն իսկապես եկել է Հայաստան, դա անժխտելի է:
Իսկ պատմությունն այսպիսին է: 1963 թ. Կարիբյան ճգնաժամից հետո ԱՄՆ-ԽՍՀՄ հարաբերությունները կարգավորման կարիք էին զգում: Եվ պետական այրերն այդ գործում ներգրավեցին ոչ միայն դիվանագետներին, այլև մտավորականներին: Միացյալ Նահանգների նախագահ Ջոն Քենեդին Սպիտակ Տուն հրավիրեց Սթեյնբեքին և առաջարկեց իբրև բարի կամքի դեսպան մեկնել Խորհրդային Միություն: Ուղևորությունը կայացավ 1963 թ աշնանը: Հայտնի է, որ կնոջ հետ ԽՍՀՄ ժամանած գրողը եղավ Մոսկվայում, Կիևում, Թբիլիսիիում, Լենինգրադում, իսկ այնուհետև ճանապարհ ընկավ դեպի Երևան:
Պետք է ասել, որ մինչ նշանավոր հյուրի ժամանումը Հայաստանում արդեն կար որոշակի նախատրամադրվածություն: Գաղափարախոսական քարոզիչները ջանք չէին խնայել բացատրելու, որ Երևան պիտի գար կապիտալիստական մշակույթի «շնաձկներից» մեկը, կոսմոպոլիտ, թափառական, հարբեցող, Դոն Ժուանի համբավ վայելող Ջոն Սթեյնբեքը, որի կերպարի այս «նրբերանգների» թիկունքում խամրում էր ամենագլխավորը` տաղանդավոր մարդը: Հրահանգն այն մասին, որ օտարերկրացու հետ զրույցներում և շփումներում անհրաժեշտ էր լինել առավելագույնս զուսպ և շրջահայաց, լրացվում էր այն պահանջով, որ Սթեյնբեքը Հայաստանից պիտի հեռանար լավագույն տպավորություններով: Իսկ Երևանում գրողին և նրա կնոջը մշտապես ուղեկցում էին քաղաքացիական հագուստով անժպիտ մարդիկ` նրանց առաջարկելով այն երթուղին և ծագիրը, որ վաղօրոք մշակված էր:
Բայց և այնպես հայաստանյան հանդիպումներն իրենց ջերմությամբ և անմիջականությամբ խախտեցին սահմանված «չափորոշիչները», ու թեև դրանց մասին չափազանց քիչ տեղեկություններ կան, սակայն եղածն էլ բավարար է պատկերացում կազմելու, թե ինչպիսի երկիր ու ժողովուրդ տեսավ Սթեյնբեքն իր հայրենիքից հազարավոր կիլոմետրեր հեռու:
Ժուռնալիստների միության կողմից Սթեյնբեքին ուղեկցում էր հայտնի լրագրող Վլադիմիր Շահնազարյանը: Լուսանկարներ էր անում Մոսկվայից եկած ֆոտոթղթակից Յուրի Լևինը: Նաև նրանց օգնությամբ է, որ այսօր հնարավոր է վերականգնել այն օրերի մի քանի դրվագներ: Սակայն ի՞նչ է հայտնի այդ մի քանի օրերից: Տեղեկություններ կան այն մասին, որ Սթեյնբեքը մասնակցել է Սայաթ-Նովայի ծննդյան 250-ամյակի տոնակատարությանը, եղել է Հայաստանի տեսարժան վայրերում, դիտել պատմության հուշարձաններ: Իսկ այնուհետև նա այցելել է Մարտիրոս Սարյանին: Սարյանը որոշում է նկարել գրողի դիմանկարը: Այս հանդիպման մասին մի հետաքրքիր դրվագ է պատմում Վ. Շահնազարյանը.«… Բոլորը լքում են արվեստանոցը, Սարյանը սկսում է նկարել: Սակայն որոշ ժամանակ անց Սթեյնբեքը դուրս է թռչում սենյակից ու տագնապով ասում է ներկաներին.
- Ծերուկն իրեն վատ է զգում: Նա բարկացած է ու ինքն իրեն բարձրաձայն քրթմնջում է…
Հավաքվածները ներս են մտնում, իսկ այնտեղ Սարյանը է` վրձինը ձեռքին և քթի տակ խոսում է. «Ինչ երկնագույն աչքեր ունես: Մի՞թե գույնը չեմ որսալու… Ծեր ավանակ, հարյուր տարի է նկարում ես ու այդպես էլ չսովորեցիր մարդ պատկերել…
Դիմանկարն իսկապես հրաշալի էր ստացվել: Կտավը դիտելուց հետո Սթեյնբեքն ասաց.
- Նա գիգանտ է»:
Բարեբախտաբար, պահպանվել է Սթեյնբեքի այցելության գրավոր վկայությունը, և դրա հեղինակը հենց մեծահամբավ հյուրն է: ԱՄՆ վերադառնալուց հետո որոշ ժամանակ անց Ջոն Սթեյնբեքը մի նամակ է հղում Խորհրդային Հայաստանի գրողներին, որը ներկայացնում ենք ստորև.
«Գրողների Միություն, Երևան
Սիրելի բարեկամներ,
Ես մտադիր էի առանձին-առանձին գրել ձեզ բոլորիդ, որպեսզի շնորհակալություն հայտնեի այն հյուրընկալության և սիրալիրության համար, որով ընդունեցիք մեզ` վերջերս կատարած մեր շրջագայության ժամանակ: Բայց երբ սկսեցի մտաբերել այն բազմաթիվ մարդկանց, որոնք մեր բարեկամներն են դարձել, իսկույն ըմբռնեցի, որ այդպիսի ծրագրի իրականացումը մի քանի տարի կպահանջի: Կան նաև այլ դժվարություններ: Անտարակույս, պետք է, որ գրեի Մեծ Նկարչին`Սարյանին և նրա ընտանիքին, բայց ի՞նչ ձևով պետք է շնորհակալություն հայտնեի այն գյուղացի մարդկանց, որոնք անուշ սուփրա փռեցին խոտի վրա` լեռներում, կամ այն զույգին, որ մեզ սառն ու թարմ խաղողահյութով հյուրասիրեց բարձրաբերձ տաճարի մոտ:
Ես նրանց անունն անգամ չգիտեմ, բայց կուզենայի, որ նրանք իմանան, թե որքան նշանակալից տեղ են գրավում մեր հիշողություններում:
Մենք այնքան շատ բան ենք հիշում և անչափ հաճույքով ու ջերմությամբ… Երգերը` սեղանի շուրջ, վանքերը` անհավատալի, ժայռափոր, վեհ գահավանդը` ծռված խորը կիրճի վրա, որտեղ հռոմեական լեգիոններն են քայլել, և լուսաբացի տեսքը Արարատ լեռան, և այն, թե ինչպես էր փոխվում նա հետմիջօրեին, և Սայաթ-Նովայի երգերի բառերը, որ անծանոթ էին մեզ, բայց անչափ քաղցրահնչուն:
Վերհիշում եմ Երևանի հնամյա փառքը` լեռան չափ բարձրացած իր սերունդներով, և նրա հարատևումը… Սիրելի մի երկիր, սիրելի մի ժողովուրդ, և հարատևող… Դա է գլխավորը` հարատևումը…
Մենք հիշում ենք, այո, այն միտքը, որ մեր ճանապարհորդության ընթացքում գալիս էր սուր ածելու պես… Չնայած մեզ բաժանող մղոններին ու օվկիանոսներին, չնայած բարքերի, գաղափարախոսության, մեթոդների ու տեխնիկաների, պատմությունների ու ծագման, կենսափորձերի ու հիշատակների զանազանությանը, այն ամենին, որ պետք է տարբերեր մեզ, այնուամենայնիվ, մենք ավելի շատ ենք նման իրար, քան իրարից տարբեր:
Ազնվությունը ինտերնացիոնալ է, միջցեղային:
Ազնվության համար լեզու անհրաժեշտ չէ, որովհետև դա էլ մի լեզու է:
Ոչ, տարբեր չեն մեր իղձերն ու կարիքները: Ի՞նչ են դրանք. խաղաղություն, բարեկամություն, բավարար բարեկեցություն` տվայտանքը հեռու պահելու մեզնից, նաև իրավասություն, ժամանակ, ուժ և կամք բոլոր մարդկանց համար, որ ապրեն ու ձգտեն իրենց կարողությունների բարձրագույն գագաթին:
Այդ ենք ուզում մենք և դուք… Բարեբեր մի աշխարհ, որ չաղարտվի չարամտությամբ կամ տագնապալի աղմուկով, մի դռնբաց աշխարհ, ուր երեխաները կարողանան արտաքնապես ծիծաղկոտ մեծանալ և ներքուստ` ոչ վիրավորված, ոչ էլ խոժոռ:
Եվ եթե այս ամենով մենք նման ենք իրար, էլ ինչու՞ զարմանալ, որ մենք սիրալիր ընդունելության և վերաբերմունքի արժանացանք Երևանում:
Հայաստանն իր հետքը դրոշմեց մեզ վրա: Հարուստ և չքնաղ մի երկիր է դա: Էլ ինչու՞ զարմանալ, որ գրգռել է ներխուժողների ագահությունը: Սակայն եթե Հայաստանը բարեբեր մի երկիր է, ապա նաև բախտավոր է, որ ունի մի ժողովուրդ, որը կրքոտությամբ գիտակցում է նրա գեղեցկությունը և իր սերն է խփել հրե ու ցասումնալի դարերի փորձաքարին: Այդ երկաթյա սուրն է Հայաստանի ուժը, այնպես որ երկիրն օրհնված է իր ժողովրդից և ժողովուրդը` իր երկրից:
Այս զգացումը մենք վերցրինք ձեզնից, և շնորհակալ ենք դրա համար, քանզի գիտենք, որ էլ երբեք օտար չենք լինելու Հայաստանում:
Ձեր Ջոն Սթեյնբեք»:

Թեև գրողը խոստովանում էր, որ բոլորին առանձին-առանձին գրել չի կարող, սակայն մեկի համար նա բացառություն է անում: Եվ այդ ընտրյալը բանաստեղծ Հովհաննես Շիրազն էր: Ահա նրա այն նամակը, որ նա հասցեագրել է Շիրազին.
«Սիրելի ընկեր,
Այն ժամանակներից ի վեր , ինչ իմ կինը ՝ Էլենը և ես վերադարձել ենք տուն , Երևանում կատարած մեր այցելությունը, Ձեզ և Ձեր վերաբերմունքը մեր մտքերում են մնացել: Ձեր ջերմ հյուընկալությունը մեզ հետ է՝ որպես բարի հիշողություն: Մենք չենք մոռանում Ձեր աստվածային այգիները, որոնք երազ չէին: Եվ պիտի խոստովանենք, որ իսկապես Հայաստանի գեղեցկությունն իրական է:
Իհարկե, մենք ունեցանք որոշակի հակադրություններ և տարաձայնություններ մեր տեսակետներում, բայց մենք բնական ենք դա ընդունում, և այն չի կարող խոչընդոտել մեր ընկերությանը:
Ես այն եզրակացության եմ եկել, որ աշխարհում ամեն բան կա՝ և լավ, և վատ, և ուրախություն, և զզվելի աղբ, և ծիծաղ: Ու ես հավատում եմ , որ ընկերները միասին ամեն բան հաղթահարում են, երբ միասին են ծիծաղում, իսկ ես հիշում եմ, որ մենք Երևանում միասին ծիծաղելու բավականին առիթներ ենք ունեցել:
Հուսով ենք, որ մի օր կայցելեք մեզ: Անկասկած հավատում ենք, որ առիթ կունենանք Ձեզ հյուրընկալել այն նույն ջերմ ընդունելությամբ, որ մենք ստացել ենք Ձեզնից:
Ձեր ընկեր` Ջոն Սթեյնբեք
Մայիս 9, 1964»:

Տեղեկություններ կան այն մասին, որ իր ուղևորության ընթացքում Սթեյնբեքը օրագրային գրառումներ է կատարել: Հավանաբար մի օր դրանք լույս աշխարհ կգան և մենք ավելին կիմանանք, թե մեր երկրում ինչ է տեսել ու լսել ամերիկացի մեծ արվեստագետը մոտ կես դար առաջ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

«ԱՐԻ ՏՈՒՆ» ԾՐԱԳԻՐՆ ԸՍՏ ԱՍՔԱՆԱԶ ՄՌԱՎՅԱՆԻ

25 Aug

Հայրենադարձության և ներգաղթի խնդիրները մեր երկրի համար նոր չեն: Դրանք եղել են առաջներում ու դեռ ապագայում ևս կմնան իբրև անխուսափելի իրողություն: Ճիշտ է, հայրենիքը զբոսավայր չէ, որտեղ մարդկանց պիտի կանչել հրապուրելով ու գայթակղելով, բայց և այնպես յուրաքանչյուր իրավիճակ պահանջում է կողմնակի միջամտություն և կամ այնպիսի խթանների առկայություն, որոնք հնարավոր կդարձնեն նպատակի իրագործումը, բարենպաստ հող կստեղծեն երկիրը լքած մարդկանց համար` կայացնելու ճակատագրական որոշումը: Այն, որ շատ անգամներ ձեռնարկված քայլերը դառնում են անպտուղ, ձախողվում են և կամ հանգեցնում են հակառակ արդյունքի, դեռևս նրա վկայությունը չէ, թե գաղափարն անիրագործելի է, առավել ևս` աննախադեպ: Ցավոք, այդպիսի փորձեր արվել են շատ անգամ, և մեր պատմությունը լի է մեծ ու փոքր դրվագներով: Ու եթե նախկինում դրանք չեն անվանադրվել «Արի տուն» կամ մեկ ուրիշ վերտառությամբ, դա դեռ չի նշանակում, թե այդ ծրագրերը ևս չեն ունեցել իրենց համակիրներն ու ընդդիմախոսները: Սակայն միշտ էլ գնահատելին մնացել է արդյունքը` մոռացության տալով միջոցներն ու մտադրությունների ենթատեքստը: Եվ այսօր պատեհ է վերհիշել տասնամյակների վաղեմություն ունեցող մի դրվագ ևս` ներկան վերաարժևորելու համար:
Անցյալ դարի 20-ական թվականները մեր երկրի կյանքում նշանավորվեցին ոչ միայն մեծ ցնցումներով ու վերափոխումներով, այլև ի կատար ածվեց այպես կոչված «հոգևոր հայրենադարձության» ծրագիրը: Պետության հորդորով ու աջակցությամբ աշխարհի տարբեր անկյուներից Հայաստան վերադարձան հայ մտավորականության սերուցքը կազմող բազմաթիվ անհատներ` գրողներ ու արվեստագետներ, գիտության ու տեխնիկայի բնագավառի նշանավոր դեմքեր: Թե ինչպես էր կազմակերպվում և իրականություն դառնում նրանց ներգաղթը, կարող է վկայել Ազգային արխիվի` երբեմնի գաղտնի թղթապանակներից մեկում պահվող այս եզակի նամակը` գրված Ասքանազ Մռավյանի ձեռքով: Նամակը թվագրված չէ, սակայն բովանդակությունից դժվար չէ կռահել, որ այն գրվել է 1925 թվականի օգոստոսին: Այդ օրերին Մռավյանը Հայաստանի լուսավորության ժողկոմն էր և միաժամանակ ՀՍԽՀ Ժողկոմխորհի նախագահի տեղակալը: Նրա նամակը հասցեագրված է Պողոս Մակինցյանին: Նշանավոր պետական գործիչ, գրականագետ Մակինցյանը 1925-ին դիվանագիտական առաքելությամբ գտնվում էր Իտալիայում: Ստորև ներկայացվող վավերագիրը հրապարակվում է առաջին անգամ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

«Բարև, Պուղուս1.
Ինչպես երևում է` հավիտենական քաղաքը2 քեզ շատ է գրավել և մեռացնել տվել քո խղճուկ հայրենիքն ու այնտեղ տքնող բարեկամներիդ: Ասուպի նման երևաց Վենետիկից գրած կորեսպոնդեցիադ և էլ հեչ մի խաբար:
Այնինչ ասելիք-խոսելիքներ ունենք և սպասում էինք, որ նշան տաս գոյության ու գործերիդ մասին: Հույս չկտրելով լուր ստանալու քեզնից- այսու կանխում եմ նամակդ և գրելու եմ մի խնդրի մասին, որ հեռու չէ քո սրտից:
Խոսքս Ավետիք Իսահակյանի և Շիրվանզադեի մասին է, որոնցից առաջինի մասին կարդացինք կորեսպոնդենցիայումդ, իսկ երկրորդի մասին էլ պատմեց ողջ-առողջ Հայաստան ապավինած Եղ. Չարենցը3: Երկուսի դրությունն էլ, ըստ պատմածի, թե նյութական և թե հոգեկան տեսակետից, ըստ երևույթին հեռու է բավարար լինելուց: Մեր երեկվա գրականության այդ վերջին երկու ամենախոշոր դեմքերը դատապարտված են փլուզումի, կազմալուծման: Մեծ բաներ չսպասելով նրանցից ապագայում (բայց ո՞վ գիտե- գուցե սխալվում եմ, ծերացած լավ ձիերն, ասում են, ընդունակ են մեծ թռիչքներ գործելու), այնուամենայնիվ կարծում եմ, որ նրանց պիտի բերել Հայաստան և որոշ զգալի կենսթոշակով ապահովել նրանց վերջալույսը: Այս առթիվ զրուցեցի Արտաշեսի4, Աշոտիուսի5 և Սաքոյի6 հետ, միանգամայն համաձայն են և ինձ հանձնարարեցին այդ գործը գլուխ բերելու քո միջոցով, որ և կատարում եմ: Պիտո է, որ իսկույն ևեթ բանակցություններ սկսես վերոհիշյալների հետ, հող պատրաստես և նրանց համաձայնության դեպքում, մինչև հարյուրական չերվոն7 դրամ ճանփածախս տաս (այդ գումարն առաջին պահանջովդ կղրկենք)- Հայաստան ուղևորվելու համար: Մեզ իրազեկ պահիր բանակցություններիդ մասին8 (այստեղ մենք նրանց կտանք ամսական մի-մի հարյուր ռուբլի, ավել-պակաս, գուցե մինչև հարյուր հիսուն):
Երկրորդ ասելիքս Րաֆֆու ձեռագրերի մասին է. չէիր կարող արդյոք Չոպանյանի9 կամ մի այլ հայազգի երևելիի միջոցով բանակցել Րաֆֆու ժառանգի10 հետ և ստանալ Րաֆֆու ձեռագրերը: Նրանց գրական-պատմական արժեքը քեզ հայտնի է, ուստի գործի դիմիր:
Սպասում ենք նամակների, լավ խաբարների:
Քո` (ստորագրություն)»:

1. Պողոս Մակինցյանին ընկերները մտերմաբար անվանում էին Պուղուս կամ Պաուլո:
2. Նկատի ունի Հռոմը, որտեղ այդ օրերին գտնվում էր Մակինցյանը:
3. Չարենցը Եվրոպա կատարած ուղևորությունից Երևան է վերադարձել 1925 թ. հուլիսի 31-ին:
4. Արտաշես Կարինյան (1886- 1982)-կուսակցական և պետական գործիչ, այդ տարիներին ՀԽՍՀ Կենտգործկոմի նախագահն էր:
5. Աշոտ Հովհաննիսյան (1887-1972)- կուսակցական և պետական գործիչ, պատմաբան, այդ տարիներին Հայաստանի Կոմկուսի կենտկոմի առաջին քարտուղարն էր:
6. Սարգիս Համբարձումյան (1870-1944)- կուսակցական և պետական գործիչ, այդ տարիներին ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհի նախագահն էր:
7. Չերվոնեց- 20-ական թթ. տասը ռուբլի ոսկու արժողությամբ թղթադրամ:
8. 1911 թ. երկրից հեռացած Ավետիք Իսահակյանը Հայաստան եկավ 1926-ի աշնանը: Նույն թվականին Հայաստան վերադարձավ նաև 1919-ից Եվրոպայում բնակվող Շիրվանզադեն:
9. Արշակ Չոպանյան (1972-1954)- հայ նշանավոր գրող, քննադատ, հասաակական գործիչ
10. Րաֆֆիի որդին` Արամը այն տարիներին մոր հետ բնակվում էր Լոնդոնում:

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ

24 Jun

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿԻ ԱՆԾԱՆՈԹ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԼՈՒՍԱՆԿԱՐԸ

* * *
Ասել քեզ չե՞մ սիրում… Ինչու՞ համար սակայն
Խենթանում եմ անգամ ես այն մտքից,
Թե կարող ես ինձնից դու հեռանալ հանկարծ,
Թե կարող ես սիրել ուրիշ մեկին:

Չե՞մ կարոտում ասել… Սակայն ինչու՞, ինչու՞
Գիշերային մի ուշ, մի խենթ պահի
Սիրտս աղոթքի պես անունդ է մրմնջում,
Կարոտում է ձեռքին քո փայփայիչ:

Չե՞մ ձանձրանում ասել… Բայց ինչու՞ է հանկարծ
Սիրտըս տենչում ինչ-որ հեռավորի,
Նրան, որ միգուցե ոչ եղել է, ոչ կա,
Նրանց, որ ցնորք է միայն թովիչ:

Ասել սիրու՞մ եմ քեզ… Սակայն ինչու՞ հաճախ
Ես տխրում եմ, թախծում միշտ անառիթ,
Դժգոհում եմ ինձնից՝ չունենալով պատճառ,
Նայում եմ քեզ, ժպտում բայց օտարին:

Հանելու՞կ է արդյոք, առեղծվա՞ծ է միթե…
Հասկանում եմ ես քեզ, սիրտ իմ խելառ.
- Երջանկությանն ես քո դու վարժըվել արդեն
Եվ դժգոհ ես քեզնից միայն դրա համար…

1947 թ.

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿԻ ՆԱՄԱԿԸ ՍՈՒԼԱՄԻԹԱՅԻՆ

17 Jun

… Իմ վերջին սեր: Երբեք մի մոռացիր, որ ես քեզ հետ եմ, ես քոնն եմ: Ես սիրում եմ քեզ Մեծ սիրով: Եթե դու Այն ես, ում անվանում եմ Ինքը, ապա իմ սիրո համար ոչինչ չի նշանակում, թե դու ում կսիրես (չակերտների մեջ կամ առանց դրանց), ում հետ և ինչպես կամուսնանաս, քանի երեխա կունենաս և այլն: Միայն թե մնա այն, ում ես սիրեցի և սիրում եմ ու երբեք մի մոռացիր, որ ես քոնն եմ, որ ես քեզ հետ եմ լինելու, թեկուզ հեռվից, թեկուզ անջատված:
Դու գիտես, որ մեզ վիճակված չէ ապրել միասին: Ես գիտեմ, որ կլինեմ քեզ հետ. ահա այս դիլեման է հենց մեր ճակատագիրը: Ընդունիր նրան` այդ ճակատագրին ու ապրիր այդպես` դժվարին, բայց լուսավոր, սարսափելի, բայց հարուստ, խեղճ, բայց նախանձելի կյանքով:
Ես նույնիսկ չեմ արցնում.
- Դու համաձա՞յն ես:
Ես միայն ասում եմ Նրան (Աստծուն).
- Բարեգութ եղիր, թող ամեն բան այնպես, ինչպես կա, երևի մենք նրա հետ ավելիի համար ուժ չգտնենք:
Եվ ես ժպտում եմ քեզ, ժպտում եմ այնպես, կարծես թե քեզ համար ցավալի չէ և ինձ համար ցավալի չէ: Քանզի երկու երնեկ միաժամանակ չի լինում` կամ միասին, կամ Մեծ սեր` բաժանման մեջ…
Բոլոր դեպքերում, չնայած այս ամենին, ես երջանիկ եմ, քանի որ ունեմ ամենամեծը, ամենակարևորն ինձ համար` Սեր: Ես պատրաստ եմ ցանկացած տառապանքի, միայն թե չլինի մի բան` հիասթափություն: Եթե հարկ է, խաբիր ինձ, միայն թե մի արա այնպես, որ ես կորցնեմ քեզ` հիասթափվեմ: Ընդ որում, ես հասկանում եմ, որ հիմարություններ եմ ասում: Պարզապես վաղուց քեզ չեմ տեսել, հարազատս, սիրելիս…

ԵԹԵՐԱՅԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

15 Jun

Գրաքննությո՞ւն, թե՞ ճաշակի տարբերություն. արդյոք կարող է գրավաճառը որոշել՝ վաճառե՞լ այս կամ այն գիրքը, թե՞ թողնել, որ ընթերցողն ինքը ընտրություն կատարի:
Սիվիլնեթ

ԲԱԿՈՒՆՑԻ ԿՅԱՆՔԻ ՎԵՐՋԻՆ ՐՈՊԵՆԵՐԸ

13 Jun

«… Ինձ միշտ հետաքրքրել է Բակունցի՝ ժամանակի ամենափայլուն գրողի ճակատագիրը, բայց ոչինչ չգիտեի նրա վախճանի մասին: Երբ ես 1989 թ. վերջին անգամ եղա Հայաստանում, շատերը ինձ գրեթե նույնությամբ պատմեցին նրա կյանքի վերջին օրվա մասին:
Մահվան դատապարտելուց հետո նրան բերում են Զանգվի կիրճ, Խանջյանի նախկին սև ամառանոցի դիմաց: Զանգվի հակառակ ափին նրա ձեռքն են տալիս բահը և ստիպում փորել սեփական գերեզմանը: Նա շատ երկար է փորում, հետո ջուր է խնդրում ու նստում հանգստանալու, որից հետո կրկին շարունակում է փորել: Նրան շտապեցնում էին: Երբ վերջացնում է փորելը, նետում է բահը, նստում հողաթմբին և թույլտվություն խնդրում ծխելու վերջին գլանակը: Նրան թույլ են տալիս: Նա երկար ու դանդաղ ծխում, վերջացնում է և անմիջապես էլ գնդակահարում ու նետում են իր իսկ փորած գերեզմանի մեջ…»:

ՄԱՐԻԱՄ ԱՍԼԱՄԱԶՅԱՆ

ՄԱՄՈՒԼԻ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

18 May

ԹՎԵՐԸ ԿՄՆԱՆ ԱՆԿԵՆԴԱՆ, ԻՍԿ ՑԱՎԸ ԿՇԱՐՈՒՆԱԿԻ ԱՊՐԵԼ

Խորհրդարանական ընտրությունները գնացին, մնացին` հայհոյանքները, միմյանց երեսին ցեխ շպրտելը, կեղծ կուսակցականամոլությունը ու«հանուն» դրա` սեփական դեմքը կորցնելը եւ… 10 000 դրամանոց ընտրազանգվածը` չհաշված խոստումների շքերթը` մարդկանց գլխավերեւում կախված… Ժամանակակից գրողներից յուրաքանչյուրը ընտրությունների արդյունքներին տարբեր «անուններ» են տալիս, սակայն այդ անվան բոլոր տառերն էլ դժգոհության մեջ են թաթախված…

Գրականագետ, գրող Հովիկ Չարխչյան- Սովորաբար տխուր ավանդույթ է ձևավորվել մտավորականների կարծիքը հարցնել այն բանից հետո, երբ ամեն ինչ արդեն ավարտված է: Իսկ բուն գործընթացի շրջանում քաղաքական ակտիվիստների ձայնն ու ասելիքն այնքան առատ էր, որ մտավորականի տեսակետ լսելու համար նրանք ոչ ժամանակ, ոչ ցանկություն ունեին: Այնպես որ, տարաժամ դատողություններով «դարդին դարման անելու» անպտուղ փորձերը լավագուն դեպքում պիտի սփոփիչ բալասան դառնան մրցակից կողմերից մեկի, և ցավազուրկ խայթոց՝ մյուսների համար: Իսկ եթե, ամեն դեպքում, հասարակության«խոկացող» խավին այս պահին բաժին է հասել դատավորի անշնորհակալ դերը, ապա միամտություն է նրանից ակնկալել անաչառ դատավարություն: Ես պիտի ազնվորեն կասկածեմ, եթե ասեն, որ անցած ընտրությունները որևէ մեկին գոհացրել են: Նույնիսկ հաղթողներին: Հաղթողներին` հատկապես: Քանի որ անազնիվ հաղթանակը պարտությունից էլ վատ է: Քանի որ սեփական ժողովրդի նկատմամբ հաղթանակ տանելն ու այդ մտքից հրճվելը բարոյական չափանիշ չունի: Քանի որ մնալը դեռ լինելը չէ, ինչպես որ տնօրինողը դեռ օրինատերը չէ: Բայց ես նաև չեմ կարող չտեսնել, թե ինչպես է լերդանում հետընտրական մաղձը, ինչպես են հանուն ինքնարդարացման լեզուներն առաջ ընկնում մտքից, որպեսզի վաղը դառնորեն զղջան իրենց անզգույշ ու չարացած խոսքերի համար: Եվ սա շատ ավելի մտահոգիչ է, քան ԿԸՀ-ի վավերացրած թվաբանությունը, քանի որ թվերը կմնան անկենդան, իսկ ցավը կշարունակի ապրել:

Կարինե Հարությունյան

ՋՈՒԲՐԱՆ ԽԱԼԻԼ ՋՈՒԲՐԱՆ

10 May

ՊԱՏԵՐԱԶՄՆ ՈՒ ՓՈՔՐ ԱԶԳԵՐԸ

Մի մարգագետնում ոչխարն իր գառնուկի հետ արածում էր: Նրանց գլխավերևում արծիվն էր ճախրում` քաղցած ու հոշոտելու ցանկությամբ լի աչքերը գառնուկից չկտրելով: Եվ այն պահին, երբ պատրաստվում էր ավարը որսալու համար իջնել, մի ուրիշ արծիվ հայտնվեց` սավառնելով ոչխարի ու գառան գլխավերևում` իր ցեղակցի նման նայելով ագահ ընչաքաղցությամբ:
Դեմ առ դեմ գալով` կռվեցին այնքան, մինչև ողջ երկինքը լցրեցին իրենց վայրի ճիչերով:
Ոչխարը գլուխը վեր բարձրացրեց, զարմացած նայեց նրանց, ապա շրջվելով գառնուկի կողմը` ասաց.
- Նայիր, որդի՛ս, ինչ տարօրինակ է այս երկու պատվարժան թռչունների կռիվը: Մի՞թե նրանց ամոթ չէ, որ կռվում են: Այս լայնարձակ երկինքը մի՞թե բավարար չէ` խաղաղ ապրելու համար: Բայց դու աղոթիր, փոքրի՛կս, սրտանց աղոթիր Աստծուն, որ խաղաղություն ուղարկի քո թևավոր եղբայրներին:
Ու գառնուկն աղոթեց ամբողջ սրտով:

Թարգմ. Ռ. Մանուկյան

ԵԹԵՐԱՅԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

6 May

Հովիկ Չարխչյանը Ա. Պաչյանի գրքի մասին Haynews.am

ԽՈՒԱՆ ԿԱՌԼՈՍ ՕՆԵՏՏԻ

3 May

ՏԱՍԸ ՊԱՏՎԻՐԱՆՆԵՐ

Օրիգինալ լինելու ուղիներ մի՛ փնտրեք: Մյուսներից տարբեր լինելն անխուսափելի է, երբ մարդ չի մտահոգվում այդպիսինը լինելու համար:
Մի՛ փորձեք շլացնել բուրժուային: Չի՛ ստացվի: Նա միայն վախենում է, երբ իր գրպանին են սպառնում:
Մի՛ աշխատեք նեղություն տալ ընթերցողին, ո՛չ փնտրեք, ո՛չ էլ հայցեք նրա օգնությունը:
Երբեք մի՛ գրեք մտածելով քննադատության, բարեկամների կամ հարազատների, անուշիկ հարսնացուի կամ կնոջ մասին: Մի՛ մտածեք անգամ ենթադյալ ընթերցողի մասին:
Ոչ մի բանի մի՛ զոհաբերեք գրականության անկեղծությունը: Ո՛չ քաղաքականությանը, ո՛չ հաղթանակին: Միշտ գրե՛ք այն լուռ ու անողոք ուրիշի համար, որ կրում ենք մեր ներսում, և հնարավոր չի լինի խաբել:
Մի՛ հետևեք մոդաներին, աղերսեք սուրբ ուսուցչին մինչև երրորդ աքլորականչը:
Մի՛ սահմանափակվեք արդեն հռչակ ձեռք բերած գրքերը կարդալով: Պրուստն ու Ջոյսն արհամարհված էին, երբ քթները դուրս հանեցին, այսօր հանճարներ են:
Մի մոռացեք իրավացիորեն հայտնի արտահայտությունը՝ երկու անգամ երկու հավասար է չորսի: Բայց՝ իսկ եթե հանկարծ հի՞նգ լիներ:
Մի՛ արհամարհեք արտասովոր շարադրանքով թեմաները, ինչպիսին էլ լինի նրանց ծագումը: Գողացե՛ք, եթե դրա անհրաժեշտությունը կա:
Միշտ ստե՛ք:
Մի՛ մոռացեք, որ Հեմինգուեյը գրել է. «Ես իմ վեպի անգամ արդեն պատրաստ հատվածներն ընթերցեցի, որն, ըստ էության, ամենանվաստ բանն է, մինչև ուր կարող է իջնել գրողը»:

Թարգմ. Կ. Չոբանյան

ԼՈՒՍԱՆԿԱՐ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

29 Apr

Հրանտ Մաթևոսյան. 1990-ականներ:

ԵԹԵՐԱՅԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

13 Apr

ARMRADIO 107- «Գրապահոց»: Զրույց գրքերի ու նրանց ճակատագրի մասին:

ՎԻԿՏՈՐ ՊԵԼԵՎԻՆ

4 Apr

ԿԱՄՈՒՐՋԸ, ՈՐՆ ՈՒԶՈՒՄ ԷԻ ԱՆՑՆԵԼ

Իր վեպերից մեկում Միլան Կունդերան հարցն անվանում է մար¬դուց դեպի մարդը նետված ըմբռնման կամուրջ: Այդ համեմատությու¬նը երկու ուղղությամբ էլ գործում է: Հարցը նման է կամուրջի, իսկ կա¬մուրջը նման է հարցի՝ մարդու կողմից ուղղված ժամանակին և տա-րածությանը,– ի՞նչ է մյուս կողմում: Բայց լինում են կամուրջներ, որ ավելի շատ նման են պատասխանների:
Երբ տասներկու տարեկան էի, ամեն օր հեծանիվ էի նստում և մայրուղով քշում դեպի մի ժամանակ ԳՈՒԼԱԳ–ի կալանավորների կառու¬ցած ջրանցքը: Ջրանցքին հասնելով՝ մայրուղին, կամուրջի վերածվե¬լով, ցատկում էր նրա վրացով, իսկ կամուրջը իրենց վրա պահում էին երկու մետաղյա կորեր, և այն նման էր երկինք միտված աղեղի: Կա¬մուրջի տակ դեղին ավազաշերտ էր, որն էլ հենց իմ նպատակակետն էր: Ես ավազից տներ էի շինում, որոնք, երբ ամեն անգամ ջրանցքով գետային շոգենավ էր անցնում, քանդվում էին: Ժամերով ափին պառ¬կած՝ տեսնում էի արևի արտացոլանքը ջրանցքի մյուս ափի պատու¬հաններում, հեռավոր փայտե ցանկապատներին, պտղատու այգիների փոշոտ սաղարթներին: Տարօրինակ է, բայց կամուրջը ոչ մի անգամ չէի անցնում, չնայած երբեմն ուզում էի:
Տասնհինգ տարի անց ես նորից հայտնվեցի այդ մայրուղու վրա և նորից՝ հեծանվով: Հիշեցի կամուրջը, որ մի ժամանակ ուզում էի անց¬նել: Այն միտքը, որ հիմա անելու եմ դա, ինձ հանկարծակի ուրախաց¬րեց: Ես հասկացա, որ այդ անելով՝ կհատեմ սահմանը իմ ներկայի ու անցյալի միջև, և դա կնշանակեր, որ այն տղան ու ես նայն մարդն ենք դա կլիներ ամենաճշմարիտ ալքիմիական գործողությունը: Կանխավ այն ճաշակելով՝ քշեցի դանդաղ: Արդեն համարյա նպատակիս հա¬սած, մի տարօրինակ բան նկատեցի, մայրուղին լայնանում էր ու աջ թեքվում հենց այն տեղում, ուր նախկինում տանում էր առաջ: Հետո՝ տեսա նոր բետոնե կամուրջը, որի վրայով հիմա անցնում էր ճանա¬պարհը: Հինը կանգնած էր հարյուր մետր ձախ. չէր փոխվել, միայն թե հարող ճանապարհահատվածներն էին քանդվել և նրա երկու կողմե¬րում էլ ոչինչ չկար: Դա լավ պատասխան էր:
Բայց ես կասկածում եմ, որ Լեթան ոչ թե այն ջրերն են, ուր մենք մտնում ենք մահից հետո, այլ այն գետն է, որն անցնում ենք քանի դեռ ողջ ենք: Կամուրջը մեր ոտքերի տակ է, բայց կա՞ն արդյոք ափեր: Սահմանը, որից գալիս եմ, չեմ հիշում: Սահմանը, որին մոտենում եմ, չեմ տեսնում: Արդյոք կարելի՞ է ասել, որ ես որևէ տեղից գալիս եմ կամ որևէ տեղ եմ գնում: Բայց, այնուամենայնիվ, ինձ սփոփում է կյանքի նմանությունը իմ զբոսնելու հետ այն կամուրջով, որը հուսահատ փոր¬ձում էի անցնել: Երբեմն մտածում եմ, որ, ըստ էության, ես կյանքում ուրիշ ոչ մի բան էլ չեմ արել, այլ միայև քայլերով չափչփել եմ այս դա¬տարկության մեջ կախված ճանապարհահատվածը՝ կամուրջը, որն այնքան ուզում էի անցնել:

Թարգմ. Կ. Մխիթարյան

ԱՆՐԻ ՄԻՇՈ

1 Apr

ECCE HOMO

-Ի՞նչ արեցիր կյանքումդ, արքայի սովաբաժին:
-Տեսա մարդուն:
Չտեսա մարդուն, որ ճայի պես` քամին փորի տակ, սլանար արագ, անսահման ծովի վրայով:
Տեսա մարդուն կռացած, ում ջահը մլմլում էր, ու նա փնտրում էր: Ուներ ցատկի պատրաստվող ոջիլի լրջություն, բայց իր ցատկն հազվադեպ էր ու կանոնակարգված:
Չլսեցի մարդուն` աչքերը սիրուց խոնավ, որ ասեր իրեն մահացու խայթող օձին… այլ լսեցի մարդուն որպես ծանր հրասայլ` իր ընթացքի մեջ ճզմելով մահամերձներին ու մեռածներին, ու ետ չէր շրջվում: Քիթն իր վեր էր տնկած` վիկինգների նավերի պես, բայց նա չէր նայում երկնքին որպես աստվածների կացարանի, նա նայում էր երկնքին կասկածամտորեն, որտեղից ամեն պահ կարող էին դուրս ելնել անողոք մեքենաներ`հզոր ականներ կրող:
Ավելի շատ կապտուկներ ուներ, քան աչքեր, դեմքին` ավելի շատ ցից մազեր, քան թե մաշկ, ավելի շատ ցեխ, քան շինել, բայց մշտապես կարծր էր իր սաղավարտը: Իր պատերազմը մեծ էր, առաջներ ուներ ու հետոներ, դիրքեր ուներ ու թիկունքներ: Արագ անցնում էր մարդը, արագ սուրում էր արկը: Արկն իր անկյունը չունի, և սակայն շտապում է:
Չտեսա մարդուն, որ խաղաղ հոգով, ամեն իրիկվա ոսկե հեքիաթում կարողանար քուն մտնել խոնջանքի մեջ իր բարեկամ: Տեսա նրան իրար խառնված ու հոնքերը կիտած: Մեծ էր ծիծաղների ու նյարդերի իր ճակատամասը, բայց այն ստում էր: Ծուռ ու մուռ էր նրա ուղին: Իր հոգսերը իսկական զավակներն էին իր: Արդեն երկար ժամանակ արևը չէր պտտվում երկրի շուրջը, լրիվ հակառակը :
Հետո նաև նրան պետք էր եղել կապիկից սերել :
Նա շարունակում էր դես ու դեն ընկնել ինչպես հուրն այրող, բայց սառնության իրանը այնտեղ էր, նրա մաշկի տակ:
Չտեսա մարդուն, որ հաշվարկ աներ հանուն մարդու, ես տեսա : Այստեղ ջարդում են նրանց, մեկ այլ տեղ` գլխներին գլխարկ հագցնում, ու մշտապես նա ծառայում է: Որպես ոտքի տակ տրորված ճանապարհ, նա ծառայում է:
Չտեսա մարդուն կենտրոնացած` իր հիասքանչ կեցության վրա խորհելիս: Այլ տեսա նրան կենտրոնացած` կոկորդիլոսի պես, ով իր սառցե աչքերով նայում է որսի մոտենալուն, և իսկապես, նա սպասում էր նրան, մի երկար հրացանի փողով լավ պաշտպանված: Սակայն արկերը, որ ընկնում էին իր շուրջ, էլ ավելի լավ էին պաշտպանված: Ծայրակալ ունեին, որոնց կարծրությունը, անխնա կարծրությունը ստուգվել էր հատուկ:
Չտեսա մարդուն, որ իր շուրջ տարածեր երջանիկ գիտակցումը կյանքի: Այլ տեսա մարդուն որպես մարտական երկշարժիչ ինքնաթիռ, որ սարսափ ու սոսկալի ցավեր էր տարածում իր շուրջ:
Երբ ծանոթացա նրա հետ, կլիներ հարյուր հազար տարեկան, ու երկրի շուրջը հեշտությամբ պտույտ էր կատարում: Դեռ չէր սովորել լինել բարի դրացի: Նրանց միջև հարգի էին տնաբույս ճշմարտություններ, ազգային ճշմարտություններ: Բայց իսկական մարդուն չհանդիպեցի:
Եվ սակայն, գերազանց` իր ռեֆլեքսների մեջ, ու ընդհանուր առմամբ, գրեթե անմեղ. մեկը սիգարետ է վառում, մյուսը` նավթի լցանավ:
Չտեսա մարդուն, որ երթևեկեր իր ներքին կեցության հարթավայրով ու սարահարթերով, այլ տեսա նրան աշխատեցնելիս ատոմներ ու ջրային գոլորշի, ռմբահարելիս ատոմի մասնիկներ, որ գուցե գոյություն չունեին անգամ, դիտակով նայելով իր ստամոքսը, իր միզափամփուշտը, ոսկորներն իր մարմնի, իրեն փնտրելով փոքր կտորների ու շան ռեֆլեքսների մեջ:
Չլսեցի երգը մարդու, երգը` աշխարհներ հայող, երգը գնդաձևության, երգն անսահմանության, երգը հավերժ սպասման:
Այլ, լսեցի նրա երգը որպես ծանակում, որպես ջղակծկում, նման վագրի երգին, որն անձամբ լծվում է իր մատակարարման գործին ու ամբողջովին նվիրվում դրան:
Տեսա դեմքերը մարդկանց: Չտեսա դեմքը մարդու որպես սպիտակ պատ, որն ի վեր բարձրանան ստվերները մտքի, որպես բյուրեղապակյա գունդ, ուր երևում են անցումներն ապագայի, այլ մի պատկեր, որը պատճառում է վախ ու ներշնչում է անվստահություն…

թարգմ. Գ. Մելքոնյան

Եթերային անդրադարձ

30 Mar

Հովիկ Չարխչյանը, Մարինե Պետրոսյանը, Վիոլետ Գրիգորյանը, Արամ Պաչյանը և ուրիշներ խոսում են Հովհաննես Իշխանյանի «Ուվալնյատի օրը» գրքի և գրականության իրավունքների մասին:

ՍԱԼՎԱՏՈՐԵ ՔՎԱԶԻՄՈԴՈ

29 Mar

ԶԻՆՎՈՐՆԵՐԸ ԼԱԼԻՍ ԵՆ ԳԻՇԵՐՈՎ

Եվ խաչերը և մուրճերը Գողգոթայի,
Եվ մանկության սուրբ հիշողությունները
Քիչ են, որպեսզի սպանեն պատերազմը:
Գիշերը, մահից քիչ առաջ,
Լալիս են ուժեղ զինվորները
Բառերի ստորոտում, ծանոթ բառերի,
Որ սովորել են խաղաղ տարիներին:
Շատերի կողմից սիրված զինվորները…
Անանուն շիթերն արցունքի…

Թարգմ. Հ. Էդոյան

ԷՄԻԼ ՍԻՈՐԱՆ

27 Mar

Ահագին երկար ժամանակ ապրել եմ՝ մտածելով, թե ես երբևէ գոյություն ունեցած ամենանորմալ մարդն եմ: Այս միտքն իմ մեջ անարտադրողության հակում, նույնիսկ կիրք առաջացրեց: Ի՞նչ իմաստ ուներ ի ցույց դնել արժանիքներս հիմարության ու զառանցանքի մեջ խրված, խելագարներով բնակեցված այս աշխարհում: Ո՞ւմ համար ծախսեի ուժերս և ի՞նչ նպատակով: Մնում է պարզել՝ արդյո՞ք լրիվ ազատվել եմ վերոհիշյալ համոզմունքից, որը փրկարար է բացարձակ առումով և կործանարար՝ ներկա պահին:
… Երբ մեզ հայտնում են ինչ-որ մեկի բացասական դատողությունը մեր վերաբերյալ, արժե, որ ջղայնանալու փոխարեն մտածենք, թե մենք որքան ենք չարախոսել ուրիշներին, և ընդունենք, թե արդար է, որ ուրիշներն էլ մեր նկատմամբ նույնն անեն: Ծիծաղելին այն է, որ չկա ավելի խոցելի, ավելի շուտ վիրավորվող, սեփական թերություններն ընդունելուն ավելի անընդունակ մարդ, քան չարախոսը: Հերիք է նրան փոխանցես իր մասին ասված ամենաաննշան բացասական կարծիքը, որ նա տիրապետումը կորցնի, կատաղի ու խեղդվի իր մաղձի մեջ:

Թարգ. Ն. Աբրահամյան

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Map

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 133 other followers