Archive | October, 2011

Գաղտնի անձի գաղտնի այցի գաղտնի նպատակը

31 Oct

Սովորաբար լրատվամիջոցներին չսիրելու պատճառներից մեկն էլ այն է, որ նրանք հրապարակում են փաստեր, որոնք ուրիշները ջանում էին գաղտնի պահել: Իրավիճակն էլ ավելի բարդ է դառնում, եթե այդ գաղտնիքներն առնչվում են դիվանագիտական կամ քաղաքական ոլորտներին: Ահա մոտավորապես նմանատիպ տհաճ մի անակնկալ մատուցեց հրեական ռուսալեզու IzRus կայքէջը, երբ գրեց, որ այս տարվա հոկտեմբերի վերջին կամ նոյեմբերի սկզբին նախատեսվում է է Հայաստանից բարձրաստիճան պաշտոնյայի այցը Իսրայել: Նույն աղբյուրի հավաստմամբ, հայ պաշտոնյան այնտեղ քննարկելու է քաղաքական ու ռազմավարական բնույթի հարցեր: «Անուղղակի նախանշաններից դատելով` նրա խնդիրն է ստուգել ռազմական ոլորտում կապերի հաստատման հավանականությունը, թեկուզ ամենասահմանափակ ձևաչափով»,- գրում էր IzRus-ը և հավելում, որ այցի նախապատրաստմամբ զբաղվում է Իսրայելի ԱԳՆ-ի Կենտրոնական Եվրոպայի և Եվրասիայի «Եվրասիա-2» բաժինը:
Ինչպես և պետք էր ակնկալել, հրապարակումից անմիջապես հետո պաշտոնական անձինք առանձնապես հակված չէին լրացուցիչ բացատրություններ կամ մեկնաբաններ տալու այս տեղեկատվության առթիվ: Երբ լրագրողները դիմեցին Իսրայելի արտաքին քաղաքական գերատեսչություն, այնտեղից ստացան ընդամենը հետևյալ պատասխանը. «Նախարարությունն առայժմ հետաքրքրված չէ այդ այցի վերաբերյալ արձագանքելու հարցում», իսկ Հայաստանում Իսրայելի դեսպան Շմուել Մերոմն ընդհանրապես հրաժարվեց որևէ մեկնաբանություն անել:
Սա հետաքրքրական հանգամանք է այն իմաստով, որ որևէ մեկն այդպես էլ չհերքեց գաղտնի պաշտոնյայի գաղտնի այցելության փաստը, նույնիսկ ավելին՝ անուղղակիորեն հաստատեցին դա:
Իսկ այդ ընթացքում հրեական թերթերն անմիջապես հաջորդ բացահայտումը հրամցրեցին՝ պարզաբանելով սպասվող բանակցությունների նպատակահարմրության առիթը: «Չնայած Երուսաղեմի ու Բաքվի, ինչպես նաև Երևանի և Թեհրանի միջև սերտ կապերին, Իսրայել կժամանի Հայաստանի բարձրաստիճան ներկայացուցիչը` ռազմական հարցերում համագործակցության հնարավորությունը քննարկելու համար: Անկարայի տարածաշրջանային քաղաքականությունը բարենպաստ ֆոն է դրա համար»,- գրեցին քաղաքական վերլուծաբանները:
Ադրբեջանի, Թուրքիայի և Իրանի անունների հիշատակումը հենց այն գայթակղության քարն է, որի վրա մինչ օրս սայթաքում են հայ-հրեական առնչությունները: Վաղուց ձևավորվել է այն կարծիքը, թե բավական է, որ Թել Ավիվն ու Երևանը համագործակցեն, և անմիջապես կբացվի Պանդորայի տուփը՝ իր բոլոր անկանխատեսելի հետևանքներով: Սակայն, ինչպես տեսնում ենք, այնուամենայնիվ կան որոշակի քաղաքական շրջանակներ, որոնք այդպես չեն կարծում և ջանում են սկզբնական քայլերը կատարել՝ հարաբերություններ ստեղծելու ուղղությամբ: Այլ բան է, որ այս պահին Հայաստանի բարձրաստիճան ներկայացուցչի Թել Ավիվ այցի վերաբերյալ տեղեկատվության հրապարակումը նյարդայնացնում է թե Հայաստանի և Իսրայելի իշխանություններին: Սա հաստատում է նաև IzRus-ի գլխավոր խմբագրի տեղակալ Ալեքսանդր Գոլդենշտեյնը՝ ելնելով ստացված արձագանքներից: Նրա խոսքով` այդ տեղեկատվությունը խնամքով թաքցվում է ու միակ բանը, որը կարելի է այսօր միանշանակ արձանագրել` խիստ գաղտնիության ռեժիմի փաստն է: «Ո՞վ է գալու Իսրայել, ու՞մ հետ է հանդիպելու, և կոնկրետ ի՞նչ հարցեր են քննարկվելու, այս ամենը գաղտնի է պահվում»,- ընդգծել է Գոլդենշտեյնը:
Հայաստանում ևս առանձնահատուկ վերաբերմունք է ձևավորվել թե այցի և թե, ընդհանրապես, հայ-իսրայելական կապերի մասին: Հատկապես վերջին շրջանում` Թուրքիայի և Իսրայելի միջև հակամարտության ֆոնին մեր քաղաքացիների կարծիքներն այդ հարցում բաժանվել են: Մի մասը կարծում է, որ պետք է օգտվել նրանց անհաշտությունից՝ հանուն սեփական շահերի, մյուսները գտնում են, որ Իսրայելը հայկական հարցում ղեկավարվում է սեփական մղումներով և անկեղծ մտադրություններ չունի սերտ հարաբերություններ հաստատել Հայաստանի հետ: Վերջին մտքի հետ թերևս կարելի է համաձայնել՝ դիտարկելով, թե ինչպես և ինչ հետևողականությամբ են Թել Ավիվում վերաբերվում այն բոլոր խնդիրներին, որոնք «հայկական» պիտակն են կրում:
Ի դեպ, ավելորդ չէ հիշեցնել, որ ընդամենը երկու ամիս առաջ՝ օգոստոսի վերջին Երևանում կայացավ հայ-իսրայելյան քաղաքական խորհրդակցությունների հերթական փուլը: Այն ժամանակ Հայաստան էր եկել Իսրայելի ԱԳՆ քաղաքական տնօրեն Փինխաս Ավիվին։ Խորհրդակցությունների ընթացքում քննարկվեցին Հայաստան-Իսրայել համագործակցությանը վերաբերող խնդիրներ, մերձավորարևելյան ու հարավկովկասյան տարածաշրջաններում տեղի ունեցող զարգացումները, ինչպես նաև երկկողմ հետաքրքրություն ներկայացնող այլ հարցեր։ Հետո հյուրերը եղան Էջմիածնում ու նույնիսկ ծաղիկներ դրեցին Ծիծեռնակաբերդում: Բայց նույնիսկ այս ամենից հետո էլ հրեական պետության ղեկավարները նախապատվությունը տալիս են դանդաղ գործողություններին: Նրանց բոլոր կարգի վերլուծություններն ու քննարկումները առայժմ հանգում են միևնույն մտքերին: Իսկ այդ մտքերն այսպիսին են՝ Հայաստանը Իրանի հետ շատ լավ հարաբերություններ ունի, Իսրայելը` ոչ: Իսրայելը բարեկամություն է անում Ադրբեջանի հետ, նավթ է գնում: Այդ ընթացքում Թուրքիան ճնշում է գործադրում Ադրբեջանի հանդեպ, որպեսզի Բաքուն սահմանափակի հարաբերությունները Իսրայելի հետ: Ու թեև Իսրայելը չի գնա Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների վատթարացմանը, սակայն Երևանի և Թել Ավիվի միջև որոշակի ջերմացում ակնկալելուն նույնպես դեմ չէ: Միայն թե այժմ այդ բանը նա կանի ոչ այնքան բացահայտ, ինչպես ընդունված է: Եվ հենց այս պատճառով էլ հայ պատվիրակը առայժմ Իսրայել կարող է մեկնել միայն գաղտնի և նրանց զրույցների բովանդակությունը ևս կմնա գաղտնիության շղարշի տակ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՎԱՆԴԱԼԻԶՄ. ՊՂԾՎԵԼ Է ՉԱՐԵՆՑԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԸ

29 Oct

Այսօր մի խումբ հեռուստալրագրողների և բանաստեղծ Արևշատ Ավագյանի հետ մենք այցելեցինք այն վայրը, որտեղ գտնվում է Եղիշե Չարենցի գերեզմանը: Չեմ կարող բառերով նկարագրել զգացումը, որ ունեցանք բոլորս, երբ տեսանք այն, ինչը բոլորովին չէինք սպասում տեսնել: Եղիշե Չարենցի գերեզմանը պղծված էր, ոչնչացված էր այնտեղ տեղադրված խաչը, բանաստեղծի դիմանկարը և ցուցանակը, որի վրա նշված էր նրա մահվան օրը: Գերեզմանաթումբը հարթեցված էր, իսկ այնուհետև ծածկված շինարարական աղբով, քարերով և մետաղե թիթեղներով: Թե ո՞վ կամ ովքե՞ր են մարդկային կերպարանքով այն թերմածքները, որ հանդգնել են ձեռք բարձրացնել այդ սրբավայրի վրա, առայժմ հատնի չէ: Սակայն ուզում եմ նշել կարևոր մի հանգամանք: Շատերին է հայտնի, որ Չարենցի թաղման վայրը գտնվում է Երևանից Էջմիածին տանող մայրուղու ձախ կողմում, Հրազդանի կիրճի եզրին, նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի առանձնատան պարսպի կողքին: Այդ տարածքը հսկվում է օրուգիշեր ոչ միայն թիկնապահների կողմից, այլև պարսպի տարբեր հատվածներում տեղադրված տեսախցիկներով: Ընդ որում, տեսախցիկներից մեկը գտնվում է հենց Չարենցի գերեզմանի մոտ: Բացառվում է, որ այն արձանագրած չլինի այն պահը, երբ վանդալները հողին էին հավասարեցնում շիրմաթումբը: Ուզում եմ հավատալ, որ ամենակարճ ժամանակում մենք Ռ. Քոչարյանի գրասենյակից կստանանք մեզ հուզող հարցերի գոնե մի մասի պատասխանը:
Հիշեցնեմ, որ դեռևս 1996 թվականին գտնվեցին Չարենցի մասունքները, իսկ վերջին տարիներին այդ վայրը դարձել էր Չարենցի պոեզիայի երկրպագուների ուխտավայրը: Չարենցասերների ջանքերով այն հնարավորինս բարեկարգվել էր, տեղադրվել էին հիշատակի խաչն ու հուշատախտակը: Այժմ կատարված անմարդկային արաքը ոչ միայն հանճարեղ գրողի հիշատակի պղծումն է, այլև ծանր վիրավորանք նրա ընթերցողների ջերմ զգացումների հանդեպ: Եվ սա չի կարող անհետևանք մնալ:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՍԱՐՅԱՆԸ…

29 Oct

Եթե լուսավորության բնագավառի մեր խելոքները լայնախոհ լինեին, դպրոցական դասագրքերի մեջ կհրատարակեին հայ մանրանկարչության նմուշները, Սարյանի 1900-1910-ական թվականների գեղանկարների վերատպությունները: Այդպիսով, հայությունը կմոտենար իր անկրկնելի ստեղծագործություններին, և գուցե թե դարավոր մշակույթի տերը դառնար: Մեր ազատ արվեստը, այսինքն մանրանկարչությունն ու Սարյանը, չեն քարոզվում, տարածվում աշակերտության մեջ, որովհետև խելոքները կարծում են, թե երեխաների ու պատանիների ճաշակը այդպիսով կարող է փչանալ: Որովհետև բոլոր պրոֆեսորները կարծում են, թե նկարիչը նախ պետք է կարողանա տիրապետել ծավալին, լուսաստվերին, հեռանկարին, ապա նոր մտածի ազատ նկարչության մասին: Սակայն, դժբախտաբար, գեղանկարչի, քանդակագործի մասնագիտություններին հմտորեն տիրապետողները արվեստի մեջ ավելի հաճախ նմանվում են պատահականորեն ծովի առջև հայտնված այն «լողորդին», որը օվկիանոսներով նավարկել է զանազան մեծ նավերով, սակայն երբեք որևէ գետի մի ափից մյուսը չի անցել լողալով:
Ես ուզում էի խոսքս սկսել «Սարյանն իմ մեջ ապրում էր շատ վաղուց» և անմիջապես պատկերվեց, թե ինչպես հայ մանուկների (օ, նրանք բոլորը չափազանց տաղանդավոր են մինչև զանազան դպրոցների և կասկածելի կենտրոնների շեմերից ներս մտնելը), հայ պատանիների մեջ կապրեր Սարյանը, եթե «Այբբենարանի» մեջ տեսած լինեին 1907-ին նկարված «Հովազները» կամ «Հեքիաթներ ու երազներ» շարքի որևէ նկար:
Դասագրքերի մեջ չկա մեծ ու անկրկնելի Սարյանը (վաղ շրջանը), հեռուստատեսության, լրագրերի, առօրյա խոսակցության մեջ հայ արվեստը մոտավորապես սկսվում է Այվազովսկու պատկերներով և վերջանում է Էմիլ Գազազի քանդակներով: Ահա թե ինչու հայ մարդու մեջ հայ մանրանկարչությունը ոչ մի տեղ չի զբաղեցնում: Ահա թե ինչու նա վազում է տեսնելու Սալվադոր Դալիի նկարները, մինչդեռ արվեստի պատմության համար շատ ավելի կարևոր մեկի` Ջորջո Դը Կիրիկոյի ցուցահանդեսը, որը տարիներ առաջ բացվեց Ազգային պատկերասրահում, նա այդպիսի մղումով չտեսավ:
Իսկ Հայաստանի, Ջավախքի և հայոց մյուս աշխարհների մեջ ծնված պատանին մանրանկարչության, Սարյանի, Կալենցի, գույնի մյուս վարպետների կարիքը զգում է օդի ու ջրի նման: Բայց այդ պատանին հասակ է առնում գաղափարական, հոգեբանական, բարոյական անիմաստ ու անպետք կաղապարներով և հետո բոլորովին չի համոզվում, թե ծավալ ու հեռանկար չունեցող հայ մանրանկարիչը շատ ավելի արվեստագետ է, քան ծավալի և հեռանկարի հնարավորությունները չարաշահած Սալվադոր Դալին և մյուսները:
Երբ ես աշխատում էի Սարյանի թանգարանում, այսինքն` 1968-ից մինչև 1970-ական թվականների սկիզբը, աշխարհում երբեմն փայլատակում էր միտքը, արվեստը, նույնիսկ արդարության ձգտող մարդկային կամքը: Ֆելինին և Անտոնիոնին այն ժամանակ նկարում էին իրենց ֆիլմերը, պետությունների ղեկավարները ամաչում էին Ժան Պոլ Սարթրից, Փարիզում, Բեռլինում ուսանողներն ապստամբել էին դասախոսների դեմ, Սարյանը երևանյան իր արվեստանոցում երբեմն հիշում էր (արդյո՞ք հիշում էր) 1910-ական թվականների նարնջագույն լույսերն ու ուլտրամարին ստվերները, Փարաջանովը նկարահանում էր «Նռան գույնը»: Երևանում խոսում էին ռուսերեն թարգմանված Կաֆկայի, Սարթրի, Կամյուի, Սոլժենիցինի, Հրանտ Մաթևոսյանի, Մինաս Ավետիսյանի ու Պարույր Սևակի մասին, որոնց դարանակալ սպասում էր ոչ թե թատրոնի, այլ կյանքի ողբերգությունը:
Թբիլիսիից Արտեմ Ալիխանյանի հովանավորությամբ Երևան էր տեղափոխվել նկարիչ Գևորգ Գրիգորյանը (Ջոտտոն): Պատմում էին, իբրև թե Սարյանը Մոսկովյան (այժմ`Սարյան) փողոցում հանդիպում է թիֆլիսահայ այս նկարչին.
– Բարև, Միքելանջելո:
– Վարպետ ջան, ես Ջոտտոն եմ, Միքելանջելոն չեմ,- արդարանում է Ջոտտո Գրիգորյանը:
– Ա՜յ, տղա,- ասում է Սարյանը, դու ո՛չ Միքելանջելոն ես, ո՛չ էլ Ջոտտոն: Դու Գևորգ Գրիգորյանն ես:
Սարյանի թանգարանը բացվեց 1967 -ին: Իմ ավագ գործընկերներ Շահեն Խաչատրյանը և Ռուդոլֆ Խաչատրյանը չկամեցան, որ ես իրենց հետ մասնակցեմ Ջոտտո Գրիգորյանի ծննդյան տոնին, ուր, ի միջի այլոց, ներկա էր եղել Պարույր Սևակը: Ռուդոլֆին ճանաչում էի ուսանողական տարիներից: Նրա արվեստանոցում առանձնանում էր Սարյանի հետ իր լուսանկարը: Սակայն ինքն անընդհատ խոսում էր Երվանդ Քոչարի, Վահրամ Փափազյանի մասին և ընդգծված ասում.«Մա՛նչս,- ասաց Փափազը,- կանանց չեմ սիրում»:
– Տղաներ,- մի քիչ հարբած ասում էր նա Ռազմիկ Դավոյանին և ինձ,- տասը տարի հետո Երևանը կդառնա Փարիզ: Տասը տարի հետո նա ապրեց Մոսկվայում և Լոնդոնում ու իր ցուցահանդեսի այցելուների համար դարձավ երևույթ` Երևանում ծնված մի հայ, որը գույնի նկարիչ չէր և ստեղծում էր ուշադրություն գրավող ձևածավալներ` համարյա Իսլանդիայում ծնված հետաքրքիր մեկի նման:
Երբ 1968-ին ես հասա Սարյան թանգարան, իմ իմացած սիրելի, ծանոթ նկարչի պատվանդանը գրավել էր մի հետաքրքիր ծերունի, բայց բոլորովին անծանոթ մեկը, որի դռները իմ առջև, համենայն դեպս, գոց էին: Ես նրա հետ խոսում, կատակում էի, բայց զգում էի ներքուստ, որ թանգարանի գիտաշխատող այսինչ այսինչյանս հռչակավոր նկարչի համար որևէ հետաքրքրություն չէի ներկայացնում: Նա ուշադիր էր թանգարանի այցելուների հանդեպ անկախ նրանց գիտական, կրթական, բարոյական մակարդակից, հարազատի նման զրուցում էր Մոսկվայից ժամանած ճանաչված գիտնականների, արվեստագետների հետ, իսկ խորհրդային կառավարության ղեկավար Ա. Կոսիգինին ու նրան ուղեկցող պաշտոնյաներին ուղղակի ապշեցրեց իր փայլուն ռուսերենով ու ոչ սովորական մարդու հատկանիշներով:
Հին ծանոթների նման ընդունում էր Վիլհելմ Մաթևոսյանին, Շահեն Խաչատրյանին: Ես երբեք չէի խախտում ինձ համար սահմանված սահմանը: Այլապես կասեի.- Վարպետ, ես պատանի ժամանակ փորձում էի նկարել Ձեզ նման: Դուք դեռևս 1961-ին այցելեցիք մանկավարժականի մեր նկարչական կուրսը, իմ նկարի առջև, համենայն դեպս, մի քիչ երկար կանգնեցիք: Հետո կավելացնեի, թե 1965-ին Շահեն Խաչատրյանը «Ավանգարդ»-ում գրել է «Մարտին Միքայելյանն ունի պայծառ նուրբ ներդաշնակություն»: Նաև կարող էի ցույց տալ իր հետ մեր կուրսի լուսանկարը: Բայց դրա կարիքը բոլորովին չկար: Սարյանի թանգարանի աշխատակիցը պետք է զուսպ ու կրթված լիներ:
Առաջին ամիսների աշխատանքով ոգևորված Փարիզի «Աշխարհ» թերթը թանգարանի մասին հրապարակեց ծավալուն, տեղեկատվական, և իհարկե, «ջրով լի» մի հոդված Թորոս Թորանյանի ստորագրությամբ:
Թանգարանն այցելուի պակաս չէր զգում: Էքսկուրսիաները վարում էինք տնօրեն Շահեն Խաչատրյանը, ֆոնդապահ Լուսիկ Միրզոյանը և տողերիս հեղինակը: Հատկապես պատվավոր հյուրերին թանգարանի ցուցասրահներով ուղեկցում էր Շահեն Խաչատրյանը: Շատ քիչ էր պատահում, որ նշանավոր մարդկանց ես ուղեկցեի:
Ֆրանսիացի հայագետ Ֆրեդերիկ Ֆեյդիին հետաքրքրեց իմ խոսքը, Առնո Բաբաջանյանն ինքն էր խոսում իմ փոխարեն, իհարկե, ոչ թե Սարյանի նկարների , այլ իր և Զարիկի «քաջագործությունների» մասին, Լուսինե Զաքարյանը չէր դիմանա էքսկուրսիային, եթե Խորեն Պալյանը հայացքով չհասկացներ`«Անհարմար է, Վարպետի թանգարանում ենք, մի քիչ էլ դիմացիր, հիմա դուրս կգանք դեպի ազատություն»:
Այցելուները մեծ ուշադրությամբ լսում էին հատկապես տնօրենի բացատրությունները: Նրա խոսքին հետևողները հատկապես հուզվում էին, երբ պատմում էր 1915-ին Էջմիածնում ապաստան գտած փախստականների և Սարյանի հոգեկան ծանր ապրումների մասին:
Ես կարծում եմ, Սարյանն այնքան շքեղ էություն է, և նրա արևն ու լույսը այնքան կուրացուցիչ են, որ բացարձակապես կարիք չկա մեր ողբերգական մեծ էջի, նաև մեծ նկարչի կյանքի մի դրվագի մասին (մանավանդ այնքան է վատացել, որ վերադարձել է Թիֆլիս) խոսել «Սֆինքս», «Պարսկաստան»,«Գիշեր», Եգիպտոս» անզուգական պատկերների ներկայությամբ: 1910-ական թվականների սարյանական կտավների կենսական էներգիան այնքան զորեղ է, այնքան կենսահաստատ, որ պետք չէ բարձրաձայնել մի թեմայի մասին, որը հասկանալի պատճառով Սարյանի նկարներում արտաքուստ շեշտված չէ, բայց մեծ արվեստով ու շնչով արտահայտված է Վարուժանի ու Սիամանթոյի ստեղծագործություններում:
Սարյանի պատկերներում եղեռնի թեման փնտրելը նման է խոշորացույցով «Մատյան ողբերգության»-ի մեջ «հայ » բառը որոնելուն: Սակայն, դժբախտաբար, մեր մտավորականության մեծամասնությունը չեն բացատրում, թե հայրենասեր հայը նա չէ, որն անպայման ձեռք է զարկում եղեռնի, Անդրանիկի, Նժդեհի թեմաներին: Իսկական հայը նա է, ով ստեղծում է միջազգային մակարդակի արժեքներ ցանկացած բնագավառում: Նկարչությունը լուսանկարչություն կամ կինո չէ, որպեսզի ամենայն մանրամասնությամբ ներկայացնի նյութը: Ահա թե ինչու խորքի մեջ հայի ճակատագիրը ներառած Արշիլ Գորկու հոյակապ ժառանգությունը ամբողջովին տարբերվում է եղեռնը ներկայացնող Ատոմ Էգոյանի «Արարատ» ֆիլմից:
Այդպես էլ չհասկացանք, որ ազգայինը խորքում պիտի փնտրել, այլ ոչ թե արտաքին նշանների մեջ: Մի՞թե պարզ չէ, թե Պետրոս Դուրյանի «Թրքուհին» շատ ավելի է հարստացնում, նաև զարդարում հայ գրականությունը, քան հայությանն ու Հայաստանին նվիրված բազմաթիվ բանաստեղծություններ: Մարդս կշիռ պիտի ունենա Արարատ նկարելու և Հայաստան բառը արտաբերելու համար, ինչպես Սարյանն ու «Ես իմ անուշ Հայաստանի…»-ի հեղինակը: Դժբախտաբար, հայության երևելիները կորած են բաժակաճառերի, գերադրական աստիճանի ածականների, ոչինչ չորոշող որոշիչների կույտի մեջ:
Խոսե Օրտեգա Ի Գասետը գերմանացի բարեկամին ուղղած նամակի մեջ մեղադրում էր գրականագետներին, որոնք Գյոթեի գործը վերլուծելու փոխարեն չարաշահում էին « հանճար», «տիտան» բառերը, ստեղծում գրողի անհասկանալի մոնումենտը:
Պրոֆեսիոնալ ու տաղանդավոր տեսաբանը Շեքսպիրի մասին անգամ խոսելիս զգուշությամբ է գործածում ածականները: Մերոնք երկու հոգով երկու էջ սովորական մի առաջաբան են գրել ճանաչված նկարչի ու քանդակագործի մասին, յոթ անգամ օգնության են կանչել «հանճարեղ» ածականին, «հանճար» գոյականին: Սարյանը նույնպես ծածկված է ոչինչ չասող բառակույտերով, հողի, արևի, հայրենասիրության մասին սովորական դատողություններով:
Հուշեր Սարյանի մասի՞ն… Զգուշությամբ ու կասկածանքով եմ վերաբերվում բոլոր գրածներին: Անդրեյ Բիտովի գրածը, (որը հատված է գրքից), իհարկե, տաղանդավոր է : Բայց դա նրա բազմակողմանի հայացքն է: Նա այդպես հետաքրքիր կարող էր գրել նաև անտառապահի կամ այգեպանի մասին:
Դժբախտաբար, Սարյանի մասին չունենք հուշագրություն, որը ճշմարտացի լինի կամ այնքան վստահություն ներշնչի, որքան Նվարդ Թումանյանի «Հուշեր և զրույցներ»-ը կամ Վիգեն Իսահակյանի «Հայրս» գրքերը:
Ռուզան Սարյանի հրատարակած «Նամակները» ընթերցելուց հետո մտածում ես, որ Սարյան Մարտիրոսը բոլորովին ուրիշ մի մարդ է`շատ տարբեր Մաթևոսյանի զրուցակցից և Շահեն Խաչատրյանի ուղեկցությամբ տարբեր տեղեր գնացած ալեզարդ ծերունուց: Մաթևոսյանն ու Խաչատրյանը իսկապես եղել են Սարյանի մտերիմները, բայց նրանց խոսքը` իրարից խիստ տարբեր, կրում է կանխամտածված կերպարի ազդեցությունը: Առաջինի դեպքում կարծես խոսում է Օքսֆորդի համալսարանի մի հայ պրոֆեսոր, երկրորդի դեպքում Սարյանը կարծես պերեդվիժնիկ է կամ մի Գևորգ Բաշինջաղյան: Անկասկած, և՛ պերեդվիժնիկ ռուս նկարիչը, և Գևորգ Բաշինջաղյանը և՛ այս երկու հայ արվեստաբանները հարգանքի են արժանի: Բայց Սարյանը բոլորովին ուրիշ մեկն է, եղբա՛յր: Կարդացեք Նինա Թազեխուլախովային ուղղված նամակները, մի անգամ ևս ուշադիր նայեք «Փողոց. Կոստանդնուպոլսի» վերատպությունները, հետո անմիջապես ընթերցեք վերոհիշյալ հեղինակներին, տեսեք, մտածեք՝ արդյո՞ք խոսքը ձեր զգացած Սարյանի մասին է:
Ինչու չեմ սիրում Սարյանի մասին հուշերը, որովհետև ինձ հետաքրքրում է մերկ ճշմարտությունը կամ Բիտովի նման տաղանդավոր մարդու «հնարածը»: Որքան էլ Վիլհելմ Մաթևոսյանը և Շահեն Խաչատրյանը «Սարյանին խոսեցրել են», գրել են սիրով, մոռացել են, որ ընթերցողը շատ ավելի առաջադեմ է, ապա այդ խոսքը պիտի ասեր «Գիշեր. Եգիպտոս», «Փյունիկյան արմավենի» նկարների հեղինակը և ոչ թե Հայկ. ՍՍՀ Գերագույն Սովետի նստաշրջանը բացող, ԽՍՀՄ Գեղարվեստի ակադեմիայի անդամ, ՍՍՀՄ ժող. նկարիչ, Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս Մարտիրոս Սարյանը:
Ինձ համար Սարյանը ամենամեծ հայ գեղանկարիչն է: Սակայն ինձ քիչ է հետաքրքրում, թե ինչ է ասում ստալինյան մղձավանջի միջով անցած երբեմնի մեծաքանքար նկարիչը, որը 1940-50 -ական, նույնիսկ 60-ական թվականներին ստիպված էր նկարելու «Չարենցի կամարի» նման պատկերներ: Իսկ մենք, սիրելիներս, որքան էլ երևակայենք Անդրեյ Բելիի նման, շփվել ենք ոչ թե 1909-ին վրձնած «Տապ. Վազող շունը» հոյակապ նկարի, այլ «Քարինջ գյուղի կոլտնտեսությունը Թումանյանի լեռներում» պետական մրցանակակիր կտավի հեղինակի հետ: Այնպես որ այն հռչակավոր մարդը, որի հետ 1967-1970 ական թվականներին ճակատագրի բերումով շփվեցի նաև ես, իմ իմացած, «ճանաչած» մեծատաղանդ նկարչից շատ էր տարբերվում:
Անկասկած, 1920-1970 ական թվականների նրա գեղանկարը և այդ տարիների իր ապրած կյանքը մեզ համար անկրկնելի արժեք է ներկայացնում: Սակայն իմ համեստ կարծիքով, վերջին պատկերը, որով Սարյանը հարստացրեց 20-րդ դարի համաշխարհային կերպարվեստը, դա Տրետյակովյան պատկերասրահում գտնվող «Լեռներ: Հայաստան» պատկերն է, վերջին տաղանդավոր գեղանկարը` Ջոն Ստեյնբեկի դիմանկարը (1963թ.): Այնպես որ, բոլորովին անհարմար չէ գիտակցել, թե մեծ Սարյան ասելով մենք հատկապես նկատի ունենք նկարչի վաղ շրջանը: Ի դեպ , ասեմ, որ Սարյանի սերնդակիցներից շատերի վաղ շրջանը նույնպես շատ ավելի հետաքրքիր է ուշ շրջանի ստեղծագործությունների համեմատությամբ: Եթե Սարյանի ու Նիկոլայ Ռերիխի դեպքերում այդ իրողությունը բացատրել կարելի է (Սարյանը ստեղծագործում էր հակաժողովրդական ռեժիմի պայմաններում, Ռերիխը ռուսական–հյուսիսային իր արմատներից հեռանալով դարձել էր գուրու), ապա հեշտ չէ բացատրել Ռուսաստանից Փարիզ փախած (ինքն է խոստովանել «Իմ կյանքը» գրքում), Մարկ Շագալի ֆրանսիական շրջանի պատկերների քաղցր, գեղանկարչության տեսանկյունից թույլ վիճակը կամ Վասիլի Կանդինսկու վերջին շրջանի պատկերների ազատ աբստրակցիայից հեռանալու, «մաթեմատիկական ճշգրտության վերածվելու» իրողությունը:
Կարծեմ , թե անարդար է ազատության մեջ ստեղծագործած այս մարդկանց ժառանգությունը համեմատել երկաթե վարագույրով ծածկված թեկուզ լայնարձակ տարածքում ապրած Սարյանի պատկերների հետ: Սարյանը, Պյոտր Կոնչալովսկին, Վերա Մուխինան ունենային վերոհիշյալների ազատությունը, խորհրդային արվեստը բոլորովին ուրիշ ընթացք կունենար: Բայց 1968-ին Սարյանին այցելած Ալեքսեյ Կոսիգինն ու նրան ուղեկցող պաշտոնական անձինք այս ամենին անտեղյակ, ակնածանքով դիտում էին ՍՍՀՄ ժողովրդական նկարչի նվերը`«Արարատը ամպերի մեջ» կտավը, որովհետև, լավ չեմ հիշում աջ, թե ձախ անկյունում ստորագրված էր`Մարտիրոս Սարյան:
Սարյանը գեղեցիկ ծերունի էր` նկարելու պահին առյուծի նման, մենակության մեջ` մի խաղաղ այգեպան: Ձեռքերն ասես տաշել, քանդակել էին քամիներն ու հողմերը, իննսունամյա մարդու մատների մեջ ուժ, գեղեցկություն և կամք կար: Երևի Միքելանջելոյի ձեռքերն այդպիսին էին:
Սակայն երբեմնի վիթխարի Սարյանը, Գոգենի, Վան-Գոգի, Սեզանի թեև կրտսեր, բայց հարազատ եղբայրը 1930-ից հետո հատկապես ստիպված ապրել էր իր արվեստին անհարիր մի կյանք: Համենայն դեպս, 1967-1970-ական թվերի նրա ապրած օրերը նման էին միմյանց: Ստիպված էր օտար երկրներից, Մոսկվայից եկած հյուրերի հետ շփվելու: Սրանք հիմնականում արվեստից հեռու մարդիկ էին: Սարյանն իր ուսուցիչ Կորովինի նման նուրբ էր ու քաղաքավարի, զուրկ էր Գոգենի և Պիկասոյի «անհրաժեշտ վայրենությունից» և քաղաքավարության զոհ էր դառնում: Կատակում էր բոլորի հետ:
Այդպիսի ձանձրալի ընդունելություններից հոգնել էր և հաճախ կրկնում էր ինքն իրեն. «Գագարինը թռավ տիեզերք,- ասում էր նա հյուրերին և ձեռքը բարձրացնում վերև,- բայց երկրագունդը, հո՛ղն է մեր մայրը»,- այս անգամ ձեռքն ուղղում էր ներքև: Հյուրերը լսում, գնում, գրում էին իրենց լրագրերի մեջ, պատմում հարազատներին:
Մի օր ես նրան ուղեկցեցի Նկարիչների միության ցուցահանդես: Բոլորն անմիջապես շրջապատեցին նրան: Մոտեցավ Գաբրիել Գյուրջյանի մեծ չափերի մի կտավին, ուր պատկերված էր կալսիչը և սրան աշխատեցնող տրակտորի կեսը.
– Բա տրակտորի մյուս մասն ու՞ր է,- հարցրեց խորամանկ ժպիտով:
Այսպիսի շատ կատակներ եմ հիշում: Բայց կարծում եմ, դրանք երբեք էլ չեն հանձնվի թղթին: Որովհետև առանց այն էլ ոչինչ չասող այպիսի մանրուքները մեծ տեղ են զբաղեցնում զանազան հուշագիրների հուշերում: Իսկ հուշ գրելը ամեն մեկի բանը չէ: Օ՜, իսկ հուշ գրելու համար երևի հարկ կլինի վերստին ծնվել, բայց այս անգամ իբրև տաղանդավոր մեկը: Անդրեյ Բիտովի նման:

ՄԱՐՏԻՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ
Արվեստաբան, նկարիչ

ԹՈԹՈՎԵՆՑԻ ՀՈՒՇԸ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԻ ՄԱՍԻՆ

29 Oct

Թումանյանի սեղանի շուրջը հավաքվել էին ամերիկացիներ: Ես թարգմանում էի: Թումանյանի բանավոր խոսքը եվրոպական մի որևէ լեզվի թարգմանողը միայն կզգա նրա խոսքի նրբությունը: Ես շատ անգամ քրտնում էի, չկարողանալով գտնել համապատասխան պատկերավոր և հումորով ողողված ոճը, բայց ես օտարականներին միշտ ասում էի.
– Լավ և ուշադրությամբ մտիկ տվեք նրա հայերեն խոսքին, ես թարգմանում եմ միայն իմաստը, մնացածը (բացականչություններ, շարժուձևեր, ժպիտ) դուք պետք է ավելացնեք, որպեսզի ստանաք ամբողջությունը: Վերջիվերջո լավագույն թարգմանությունը գորգի հակառակ կողմն է, ինչպես Սերվանտեսն է ասում:
Ամերիկացիներից մեկը, չգիտեմ ինչու, հարց տվեց Թումանյանին.
– Ի՞նչ տարբերություն եք գտնում հայերի և ամերիկացիների մեջ:
Թումանյանը պատասխանեց.
– Ամերիկացիները ծնվում են, ապրում են և մեռնում, իսկ հայերը ծնվում են, ապրում և սպանվում:

ԲԱՍՅՈ

29 Oct

ՄԱՀՎԱՆ ՔԱՐԻ ՄՈՏ

Ժայռը թույն է շնչում:
Խոտը ամենուր կարմիր գույն ունի:
Եվ անգամ ցողը լուռ հրդեհվում է:

Ծաղկած թփուտներ,
Օ, գեթ մի գիշեր ապաստան տվեք
Շանն անօթևան:

Ծաղկած բալենու նուրբ ծաղիկներին
Ես էլ հյուր եղա,
Օ, հրաշք օրեր…

Թարմ. Ա. Մորիկյան

ԱՎԳՈՒՍՏՈ ՄՈՆՏԵՐՈՍՈ

28 Oct

ԽԱՎԱՐՈՒՄ

Երբ ֆրաու Բարտոլոմե Առասոլան զգաց, որ մոլորվել է, ընդունեց, որ այլևս ոչինչ չի կարող իրեն փրկել: Գվատեմալայի հզոր անտառը նրան բանտարկել էր իր մեջ անվերադարձ և անգթորեն: Տեղանքի նկատմամբ անտարբեր՝ հանգիստ նստեց՝ սպասելով մահվան: Ուզում Էր մեռնել այդտեղ՝ բոլորովին անհույս, միայնակ, մտորելով միայն հեռավոր Իսպանիայի մասին, հատկապես՝ Աբրոխոս մենաստանի, որտեղ մի անգամ Կառլոս Հինգերորդը ցած Էր իջել իր բարձունքից՝ իրեն ասելու, որ հավատում Է իր ջերմեռանդ կրոնական փրկարար գործունեությանը:
Արթնանալով՝ իրեն գտավ անզգա դեմքերով մի խումբ բնիկներով շրջապատված, որոնք պատրաստվում Էին զոհաբերել իրեն զոհասեղանի վրա. զոհասեղան, որը Բարտոլոմեին մահիճ թվաց, ուր նա ի վերջո կհանգստանար իր վախերից, իր ճակատագրից, ինքն իրենից: Այդ երկրում անցկացրած երեք տարիների ընթացքում նա որոշ չափով սկսել Էր տիրապետել տեղի լեզուներին: Փորձեց խոսել այդ լեզուներից մեկով: Մի քանի բառ ասաց, որոնք հասկացվեցին:
Այդ ժամանակ նրա մոտ մի միտք ծագեց, որն արդյունքն Էր իր հանճարի, իր բազմակողմանի կրթվածության և Արիստոտելի խոր իմացության: Հիշեց, որ այդ օրը Արեգակի լրիվ խավարում Է սպասվում: Եվ վճռեց օգտվել այդ իմացությունից` խաբելու իրեն տանջողներին և փրկելու իր կյանքը:
–Եթե ինձ սպանեք,–ասաց նրանց,– այնպես կանեմ, որ Արեգակը մթնի իր բարձունքում: Բնիկները նրան սևեռուն նայեցին, և Բարտոլոմեին զարմացրեց նրանց աչքերում եղած թերահավատությունը: Տեսավ, որ նրանք խորհրդակցեցին մի փոքր, և նա, ոչ առանց որոշակի քամահրանքի, դյուրահավատորեն սկսեց սպասել:
Երկու ժամ անց ֆրաու Բարտոլոմե Առասոլայի սրտից առատ արյուն էր թափվում զոհարանի քարին (որ փայլում Էր վրա հասած խավարած Արեգակի աղոտ լույսի ներքո), մինչդեռ բնիկներից մեկը առանց ձայնի երանգը փոխելու, անշտապ, մեկառմեկ թվարկում Էր այն բազում ամսաթվերը, երբ տեղի են ունենում արևի և Լուսնի խավարումները, որ գուշակել ու նշել Էին իրենց ձեռագրերում մայա ցեղի աստղագետները՝ առանց Արիստոտելի անգնահատելի օգնությանը դիմելու:

Թարգմանեց Արաքս Մնացականյան

Եկեղեցին ահաբեկում է և դիմում շանտաժի

28 Oct

Հայ Առաքելական եկեղեցուն հողի հարկի ու գույքահարկի արտոնություններ տալու վերաբերյալ օրինագիծը նախ խորհրդարանում բուռն քննարկումների առիթ դարձավ, իսկ այնուհետև իր արձագանքը գտավ ԱԺ-ի պատերից դուրս: Սովորաբար մեր եկեղեցու հանդեպ հանրությունն ավելի մեծահոգի և ներողամիտ է գտնվում: Բայց ներկայիս տրամադրությունները վկայում են այն մասին, որ այդ վերաբերմունքը կարող է ինչ-որ պահի դառնալ գեղեցիկ հիշողություն: Ինչպես ասում են, համբերությունն էլ իր սահմաններն ունի:
Իսկ խնդրի էությունն այսպիսին է: Կառավարությունը խորհրդարանին առաջարկում է հավանություն տալ նախագծերին, որոնց համաձայն գույքահարկից ազատվում են եկեղեցուն սեփականության իրավունքով պատկանող, հուշարձանի կարգավիճակ չունեցող եկեղեցիները, հոգևոր, մշակութային, կրթադաստիարակչական, եկեղեցական ու ծիսական պարագաների արտադրության և իրացման համար օգտագործվող շենքերն ու շինություները, որոնց ցանկը սահմանել է գործադիրը: Ավելի ուշ այն տպավորությունը ստեղծվեց, որ ցանկն իրականում կազմվել էր Էջմիածնում և հետո միայն հասել մայրաքաղաք, իսկ վերոհիշյալ փաստաթղթում նշվել են 459 հուշարձան, ինչպես նաև 286 կառույցի անուն: Ցանկի ընթերցումն առաջին իսկ պահին զարմանք պիտի պատճառի այնտեղ ներգրավված «տեսականու» բազմազանությամբ: Ցուցակում, մասնավորապես, խոսվում է հետևյալ թվով սուբյեկտների մասին` հողատարածք` 20 հատ, հողամաս` 45 հատ, բնակարան` 35, դպրոց և մանկապարտեզ՝ 10, առանձնատուն և վիլլա` 4, ճաշարան` 4, արոտ, արոտավայր` 4, վարելահող` 4, խանութ-տաղավարներ՝ 3, կինոթատրոն` 2, արտադրամաս` 4, ֆուտբոլի մարզադաշտ` շրջակա կառույցներով` 11, արհեստական լիճ ու լճի տակ գտնվող մառան` 2, ատամնաբուժարան, ջրավազան, հասարակական զուգարաններ, ավտոկանգառ և այսպես շարունակ: Կարծես խոսքը ոչ թե եկեղեցու, այլ մի փոքրիկ ինքնիշխան պետության մասին է և այդ պետությունը հաճում է այսուհետ ապրել արտոնյալ պայմաններում: Պատասխանելով այն հարցին, թե որտեղի՞ց Մայր Աթոռին այդքան գույք, Էջմիածնի ներկայացուցիչը բացատրել էր, որ դրանք ձեռք են բերվել բարերարների տրամադրած միջոցներով:
Սակայն սա դեռ բոլորը չէ: Եկեղեցին ցանկանում է, որպեսզի արտոնություններ սահմանվեն նաև հողի հարկի մասով: Ու թեև կառավարությունը պարզաբանել է, որ եկեղեցուն պատկանող շենքերի ու շինությունների, ինչպես նաև դրանց սպասարկման և օգտագործման համար անհրաժեշտ հողամասերի նկատմամբ գույքահարկի և հողի հարկի հաշվառում և փաստացի գանձում չեն իրականացվել, ուստի համայնքների բյուջեներում եկամուտների նվազեցում չի առաջանա, սակայն սա ոչ բոլորին համոզիչ թվաց: Արդեն 2,5 տարի շարունակ չարչրկվող խնդիրը այսօր էլ դեռ բազմաթիվ հարցեր է առաջ բերում: Նախ, ինչու՞ է տարածքային կառավարման նախարարությունն այդքան հեշտությամբ համաձայնություն տվել մի օրենքի նախագծի, որը թույլ է տալիս համայնքներից հողը վերցնել ու անհատույց հատկացնել եկեղեցուն: Կամ, ասենք, արդյո՞ք կառավարությունը հստակ տեղեկություն ունի՝ մոմի արտադրության արտադրամասում արտադրվում են միայն ծիսական արարողությունների համար մոմեր, թե՞ դեկորատիվ մոմեր ևս դուրս են բերվում այնտեղից՝ վաճառվելով կոմերցիոն նպատակներով: Կամ ու՞մ հայտնի չէ, որ եկեղեցին որոշ բանկերում բաժնեմաս ունի: Կամ, արդյո՞ք Կեչառիսի վանքի տարածքում կառուցված ռեստորանային համալիրը նույնպես ազատվելու է հարկերից: Էլ չենք խոսում այն մասին, որ Հայ Առաքելական եկեղեցին ամեն գնով խուսափում է հրապարակել իր «բալանսը», իսկ եթե հարցնես այդ մասին, ապա պատասխանի փոխարեն հոգևորականները քեզ կսկսեն պատմություններ պատմել այն մասին, որ իրենց եկամուտները ձևավորվում են միայն մոմավաճառությունից, ծեսերի կտրոնների վաճառքից, կամավոր նվիրատվություններից, և ընդհանուր տարեկան 1,2 մլն դոլարին համարժեք բյուջեի մեկ երրորդը ուղղվում է սոցիալական, կրթական, դաստիարակչական ծրագրերին:
Հետո ի՞նչ: Մի՞թե դա իրավունք է տալիս առանձնանալ մյուսներից, պահանջներ ներկայացնել ու վիրավորվածի կեցվածք ընդունել, կարծես մի բան էլ պետությունն է պարտք՝ պետությունից անջատ գործող այդ կառույցին: Իսկ եթե խոսք է գնում ազնիվ վերաբերմունքի մասին, գուցե խոսակցությունը պետք է սկսել այն փաստից, որ այս երկրի անկախության 20 տարիների ընթացքում Հայ Առաքելական եկեղեցին հողի և գույքի հարկ ընդհանրապես չի վճարել: Ոչ մի գրոշ անգամ մուտք չի արվել պետության գանձարան: Սակայն Աստծո ծառա հայրերը խոհեմաբար լռել են դրա մասին և հիշել են միայն այժմ, երբ ինչ-որ մեկը ցանկացավ նրանց վերադարձնել հարկային դաշտ: Էջմիածնից Արշակ եպիսկոպոս Խաչատրյանը, որին ավելի շուտ կոմերսանտի դերը կսազեր, քան հոգևորականի, այն հարցին, թե ի՞նչն է պատճառը, որ միայն հիմա ի հայտ եկավ այս օրենսդրական նախագիծը, եթե առանց այդ էլ եկեղեցին հարկեր չի վճարվել, չքմեղացած պատասխանել էր. «Սա պետության` եկեղեցու հանդեպ բարոյական կեցվածքի դրսևորումն է: Ումի՞ց եք վախենում, ինչի պետք է թաքնված լինի դա, ինչի՞ պետք է ստեղծվի եկեղեցու համար մի իրավիճակ, որ եկեղեցին ստիպված լինի այդ օրենքը շրջանցել»: Տեսնու՞մ եք: Ուրեմն եկեղեցին, որ առանց այդ էլ 20 տարի շրջանցել է օրենքը, հիմա Արշակ Ողորմածի շուրթերով ցանկանում է դրա մեղքը բարդել ուրիշների վրա:
Բայց ուր էր, թե գործն ավարտվեր միայն մեղք բարդելով: Հիմա եկեղեցին պատրաստվում է դիմել ավելի ծայրահեղ միջոցների՝ բոյկոտել, ահաբեկել, շանտաժ անել, միայն թե հաստատի իր առանձնահատուկ դիրքն ու միջոցների անձեռնմխելիությունը: Երբ Մշակույթի նախարարության և Մայր Աթոռի ներկայացուցիչներից համատեղ հանձնաժողով ստեղծվեց, որպեսզի պարզվեր եկեղեցապատկան հաստատությունների ցանկը, աշխատանքային երկու նիստից հետո հոգևոր հայրերը ցուցադրաբար հրաժարվեցին դրան մասնակցելուց: Այնտեղ հավանաբար նրանց քիմքին անհաճո ճշմարտություններ էին հնչել: Հետո հերթը հասավ շանտաժին: Մայր Աթոռը սպառնաց կրճատել բարեգործությանն ուղղված ծախսերը, եթե իրեն հարկային արտոնություններ չտան: «Մայր Աթոռը կարող է նվազեցնել բարեգործական ծրագրերից մեկ- երկուսը և դրա փոխարեն գույքահարկ ու հողի հարկ վճարել»,- ասաց Էջմիածնի հպատակը: Ի վեջո, այդպես էլ չգտնելով որևէ խելամիտ ու տրամաբանական հիմնավորում, եկեղեցին հանկարծ բացահայտեց, որ պետությունը պիտի գնա նման զոհաբերման «իբրև բարոյական աջակցություն 70 տարիների ընթացքում եկեղեցու կրած փորձությունների ու բռնազավթումների»: Դեռ լավ է, որ նրանք չմտաբերեցին սելջուկների ու մոնղոլ-թաթարների արշավանքների ժամանակները, այլապես մի բան էլ պետությունը պիտի մուծեր Էջմիածնի գանձարանին:
Մտահոգվելու և անհանգստության մի դրդապատճառ էլ կար, և հիմա արդեն պարզվել է, որ ոչ անհիմն: Ի սկզբանե ակնհայտ էր, որ մեր երկրում գործող մյուս կրոնական կազմակերպությունները պիտի իրավացիորեն հարցադրում կատարեին, թե Սահմանադրության ո՞ր կետի կամ ո՞ր օրենքի հիման վրա է Մայր Աթոռին գերակա դիրք շնորհվում, իսկ իրենց՝ ոչ: Հայ Ավետարանական ու Հայ Կաթոլիկ եկեղեցիներն արդեն խոսել են դրա մասին: Նրանք պահանջում են, որ օրինագծի ընդունումից հետո հիշյալ օրենքը տարածվի նաև այդ եկեղեցիների սեփականության վրա: Ոչ ոք չի կասկածում, որ վերջիններս կդիմեն միջազգային կառույցներին, Եվրախորհուրդ, և վստահաբար ստանալու են այդ կառույցների աջակցությունը՝ կատարվածը որակելով որպես կրոնական խտրականություն իրեն ժողովրդավար հռչակած երկրում:
Ահա այսպիսի բաներ: Մեր հոգևորականների սրտում կրկին արթնացել է վաղեմի ժամանակների հուշը, երբ եկեղեցին խոշոր ֆեոդալ էր: Նրանք նվիրական երազանք ունեն առ այն, որ բիզնեսն ու եկեղեցին սերտաճեն: Իսկ դրա համար առաջին քայլերն արդեն կատարվում են:
Մեղա քեզ, Տեր…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԱՆԻ…

27 Oct

Ամեն հայ իր հոգում մի Անի ունի, մի խորտակված մայրաքաղաք, որը մտքով վերականգնում է, քարը քարի վրա է դնում և վերակառուցում ու բացում է բոլոր դարպասները բարեկամների հանդեպ, իսկ թշնամիների առջև` փակում:
Ամեն հայ մի Անի ունի իր հոգում և դրանով հարուստ է: Ոչինչ չի կորչում, քանի դեռ ժողովուրդը կա: Պատմություն դառնալով ոչ մի հուշարձան ու ավերակ չի դառնում լոկ պատմություն, քանի դեռ ժողովուրդը ապրում է, որովհետև ամեն մի հայ, եթե նա իսկապես մարդ է, մտովի յուր սրտի խորքում վերականգնում, վերակառուցում է ավերակը, ու այն ապրում է մի նոր կյանքով, ոչ թե մեռած պատմությամբ, այլ ապրող, այս օրին մասնակցող կյանքով:
Հազար տարի է անցել մեր մայրաքաղաքի հիմնադրման օրից, և ինձ թվում է, թե ես այդ քաղաքի բնակիչն եմ, անցնում եմ նրա փողոցներով, զրուցում եմ նրա բնակիչների հետ, լսում եմ եկեղեցիների, տաճարների զանգերի ղողանջները:
Ես հին անեցի եմ, իմ նախնիներն այնտեղից են գաղթել:
Հազար տարիների հեռվից լսում եմ նրա, մեր նախահայրերի մայրաքաղաքի զանգերի ղողանջը: Անին ապրում է, որովհետև ապրում է իմ ժողովուրդը:

ՄԱՐՏԻՐՈՍ ՍԱՐՅԱՆ
25 դեկտեմբերի, 1964թ.
Երևան

Երեքը նավակում՝ չհաշված անհեթեթությունը

27 Oct

Այն թյուր կարծիքը, թե քաղաքական հարաբերություններում բոլոր քայլերը լինում են նախապես կշռադատված և հետապնդում են որոշակի նպատակներ, օր-օրի կորցնում է իր հավաստիությունը՝ բախվելով այնպիսի իրավիճակների, որոնք հնարավորություն չեն թողնում նույնիսկ նվազագույն լավատեսության համար: Այս բանում հերթական անգամ համոզվելու պատեհություն մեզ ընձեռեց Վրաստանի ԱԳ նախարար Գրիգոլ Վաշաձեն, ով աշխատանքային այցով գտնվում էր Բաքվում (նա սիրում է հաճախակի լինել հարևան երկրում): Եվ ահա այդ հարազատ հարկի ներքո, իր ադրբեջանցի գործընկեր Էլմար Մամեդյարովի հետ համատեղ ասուլիսում նա անդրադարձավ Ղարաբաղյան խնդրին: Վաշաձեն ասաց, որ Վրաստանը, եթե հարկ լինի, պատրաստ է աջակցել ղարաբաղյան խնդրի լուծմանը: «Բանակցությունների յուրաքանչյուր ձևաչափ պետք է պահպանել, յուրաքանչյուր բանակցություն ավելի լավ է, քան բաց կամ սառեցված հակամարտությունը»,- բացատրեց նա՝ օրինակ բերելով իրենց դառը փորձը՝ 2009 թվականից ընթացող ժնևյան բանակցությունները, որոնք ցայժմ ոչ մի արդյունք չեն տվել, քանի որ Ռուսաստանը հրաժարվում է իրենց ճանաչել հակամարտող կողմ։ Եվ չնայած այդ ամենին՝ Վրաստանը դեռ անում է ամեն ինչ՝ բանակցությունների ժնևյան ձևաչափը պահպանելու համար, ինչն էլ վրաց նախարարը խորհուրդ տվեց մեզ: «Ես կարծում եմ, որ նույնը պետք է վերաբերի մյուս բոլոր բանակցություններին, այդ թվում՝ նաև ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի միջնորդությամբ Հայաստանի ու Ադրբեջանի միջև տարվող բանակցություններին։ Անհրաժեշտության դեպքում Վրաստանը պատրաստ է իր օգնությունը ցուցաբերել կամ առաջարկել իր միջնորդությունը Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման գործընթացում։ Հարավային Կովկասը միասնական օրգանիզմ է, այն անհնար է մասնատել։ Հարավային Կովկասի երեք երկրները պետք է հասկանան, որ գտնվում են մեկ նավակում, և մեր ինքնիշխանությունն անքակտելիորեն կապված է։ Եթե երբևէ զգացվի այս հակամարտության կարգավորման գործընթացում մեր աջակցության կամ միջնորդության կարիքը, ապա մենք պատրաստ ենք դրան»։
Արդեն դժվար է վերհիշելը, թե սա որերորդ անգամն է, երբ Վրաստանը առաջարկում է հանդես գալ միջնորդի դերում: Նախորդ բոլոր դեպքերում Հայաստանը հնարավորինս նրբանկատորեն պատասխանել էր, որ Թբիլիսիի մասնակցության ու միջամտության կարիքը չի զգացվում: Բայց այժմ պարզվում է, որ այդքանը բավարար չի եղել, և վրացիների համառությունը կարող է շատերի նախանձը շարժել: Եվ այնուամենայնիվ, թերևս կարիք կա լսելու և հասկանալու այս անիմաստ կրկնության իմաստը: Ի վերջո ի՞նչն է մեր հարևաններին ստիպում լինել այսչափ հետևողական ու նախանձախնդիր, առավել ևս, որ նրանք հրաշալի հասկանում են՝ Վրաստանի ու Ադրբեջանի հետ նույն նավակում գտնվելու հեռանկարը հազիվ թե մեզ ոգևորի: Երբեք չես իմանա, թե ինչ կարող է քեզ հետ պատահել հաջորդ վայրկյանին:
Ամենասկզբում պետք է միանգամից արձանագրել, որ վրացիների այդ կարգի հայտարարությունների տակ չկա ու երբեք չի եղել ոչ մի էական բան: Նրանք ոչ կարգավորման մշակված տարբերակ ունեն, ոչ միջնորդական առաքելության փորձ և ոչ էլ այնպիսի վարկ, որը կարողանար հույս ներշնչել, թե գործ ենք ունենալու անաչառ ու հավասարակշռված միջնորդի հետ: Մի խոսքով, Վաշաձեի ու մյուսների նմանատիպ առաջարկները սոսկ ձևական բնույթ են կրում և ոչ ավելին: Մյուս կողմից պետք է նկատել, որ ակնհայտ հակասություն կա դիվանագետ-խորհրդատուի խոսքերում: Մի կողմից նա առաջարկում է պահպանել բանակցությունների առկա ձևաչափը, ընդ որում, հրաշալի հասկանալով, որ տվյալ պարագայում խոսք կարող է գնալ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի միջնորդությամբ տարվող գործընթացների մասին, և նույն պահին էլ հրամցնում է իր երկրի ներկայությունը, որը ոչ միայն որևէ առնչություն չունի Մինսկի խմբի հետ, այլև դրանով իսկ արդեն փոփոխության կենթարկի սահմանված ու ընդունելի ձևաչափը:
Եվ ուրեմն ինչու՞ է Վաշաձեն այդ միտքը կրկնում նորից ու նորից: Այսօր շատերն են հակված կարծելու, որ եղածին դժվար է այլ որակում տալ, քան պարզապես տուրք քաղաքավարությանը: Այսինքն Վրաստանն այս կերպ ցանկանում է ակնարկել, որ իր համար շատ ավելի շահեկան ու նպաստավոր կլիներ, եթե Հայաստանն ու Ադրբեջանը հաշտության եզրեր գտնեին: Այսպիսի տրամադրության երկրորդ շերտն էլ Թբիլիսիի այն համոզմունքն է, թե տարածաշրջանում իր դիրքերը հատուկ վերաբերմունքի են արժանի, քանի որ կարողանում է քիչ թե շատ լավ հարաբերություններ պահպանել և Հայաստանի, և Ադրբեջանի հետ:
Եթե նման բարի մտադրություններով առաջնորդվելու լիներ մի այնպիսի երկիր, որը հարևանների համար ոչ մի խոչընդոտ չի հարուցում, դա դեռ կարելի էր հասկանալ: Բայց մի՞թե Վրաստանը հենց այդ երկիրն է: Այն, որ այսօր Հայաստանի երկաթուղային հաղորդակցության ճանապարհներն արտաքին աշխարհի հետ կտրված են, արդյո՞ք հենց նույն Վրաստանի և նրա բազմաթիվ չլուծված խնդիրների պատճառով չէ: Էլ չենք խոսում այն անթիվ տհաճ անակնկալների մասին, որ մեզ ամեն քայլափոխի մատուցում են եղբայր վրացիները: Ու եթե ասվածին էլ գումարենք փաստը, որ Վրաստանն ինքը միջնորդի կարիք ունի ռուսների, աբխազների, օսերի և մյուսների հետ լեզու գտնելու խնդիրներում, ապա նրա մասնակցությունը Ղարաբաղի հարցում կամ այլ հարթությունների վրա ուղղակի վերածվում է նոնսեսի:
Մի բան էլ: Երեկ Ազգային Ժողովում խոսք բացվեց Հայաստան-Վրաստան առնչությունների և հարևան երկրի նախագահի մի շարք հայտարարությունների մասին, որոնք այլ բան չէին, քան մեր հանդեպ անհարգալից վերաբերմունքի դրսևորումներ: Եվ ահա այս առթիվ Հայաստանի վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը նման պատասխան հնչեցրեց: «Հարևան երկրի ղեկավարի հայտարարությունը պետք է զգուշորեն մեկնաբանել… Հայաստանը պետք է անի հնարավորը հայ-վրացական հարաբերություններն ամրապնդելու ուղղությամբ: Ուստի մեր կողմից նպատակահարմար չէ հակառակ հայտարարություններն անելը: Վրաստանի քաղաքական իշխանության հետ մենք նորմալ հարաբերություններ ունենք և մտադիր ենք հետայսու ևս զարգացնել դրանք»:
Վարչապետը, ով այսպես է պատկերացնում միջպետական հարաբերությունների բարոյական և էթիկական ասպեկտը, ոչ միայն վարչապետ լինելու, այլև քաղաքական դաշտում գտնվելու իրավունք չունի: Հանուն հարաբերվելու վիրավորանք կուլ տվող երկիրը երբեք արժանի չի լինի հարգանքի և նրա հետ երբեք սեղան չեն նստի հավասարը հավասարի իրավունքով: Իսկ Տիգրան Սարգսյանը կարծես թե դեմ չէ ընդմիշտ գտնվել ստորացված վասալի կարգավիճակում:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՌՅՈՒՆՈՍԿԵ ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ

26 Oct

Ազատությունը լեռնային օդի է նման: Այն թույլերի ուժից վեր է: Իսկ մարդկային կյանքը լուցկու տուփի նման է: Եթե դրան լուրջ վերաբերվես՝ ծիծաղելի է, եթե անլուրջ վերաբերվես՝ վտանգավոր է: Որպեսզի կյանք դառնա երջանիկ, պետք է սիրել ամենօրյա մանրուքները: Ամպերի փայլը, բամբուկների սոսափյունը, ճնճղուկների երամի ծլվլոցը, անցորդների դեմքերը,- այս բոլոր առօրյա մանրուքներում պետք է գտնել գերագույն բավականություն:
Բայց երբեմն կյանքը շատ ավելի դժոխային է, քան դժոխքն ինքը: Դժոխքի տառապանքները չեն ծավալվում սահմանված օրենքներն հակառակ: Սակայն տառապանքները՝ շնորհված կյանքի կողմից, ցավոք, այդքան պարզունակ չեն: Եվ նման աշխարհում, որտեղ գոյություն չունեն օրենքներ, դյուրին չէ ընտելանալը:

ՄԱԿ-ը որոշեց իր ծոցում օձ տաքացնել

26 Oct

Ի վերջո իրականություն դարձավ ադրբեջանցիների հերթական երազանքներից մեկը՝ Նյու Յորքում ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամբլեայի նիստում տեղի ունեցան Արևելյան Եվրոպան ներկայացնող երկրների՝ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի ժամանակավոր անդամների ընտրությունները, և մեր հարևան երկիրն իր պատմության մեջ առաջին անգամ ընտրվեց ՄԱԿ ԱԽ-ի ժամանակավոր անդամ: Անդամությունը երկու տարի ժամկետով է՝ սկսած 2012 թվականի հունվարի 1-ից: Հիշենք, որ երկար ժամանակ այդ տեղի համար բարդ պայքար էր ընթանում Ադրբեջանի ու Սլովենիայի միջև: Երկրներից ոչ մեկին սկզբնապես չէր հաջողվում հավաքել անհրաժեշտ ձայների երկու երրորդը: Եվ հանկարծ կատարվեց անսպասելին՝ վերջին 9-րդ փուլում Սլովենիան հանեց իր թեկնածությունը՝ կանաչ լույս վառելով մրցակցի առաջ: Այդ պահին քչերը ուշադրություն դարձրեցին, իսկ հետո նաև ընդհանրապես մոռացության տվեցին Սլովենիայի ներկայացուցչի ելույթի այն հատվածին, որտեղ նա խոսեց կասկածելի ընտրության և անարդար պայքարի մասին: Բայց սա այլևս էական չէր: Ադրբեջանի օգտին քվեարկեց 155 երկիր, 24 երկիր դեմ արտահայտվեց, իսկ 13 երկիր այլ թեկնածուների առաջադրեց: Բոլորի համար էլ ակնհայտ էր, որ Բաքվի համակիրները հիմնականում իսլամական երկրներն էին և երրորդ աշխարհի այն աղքատ պատությունները, որոնք ձայները դժվար չէր գնել նավթադոլարներով: Փոխարենը, ինչպես պարզաբանել էր արևմտյան դիվանագետներից մեկը, Ադրբեջանի դեմ քվեարկել էին Եվրամիության անդամ-երկրները: «Արևմուտքը չէր ուզում երկրորդ Պակիստան տեսնել Անվտանգության խորհրդում` արևելաեվրոպական երկրի փոխարեն»,- բացատրել էր նույն աղբյուրը: Սա, իհարկե, չափազանց տարօրինակ է: Չէր ուզում, սակայն տեսավ, ընդ որում ոչ միայն Ադրբեջանին, այլ հենց Պակիստանին, որը նույնպես դարձավ ԱԽ ոչ մշտական անդամ՝ իր ներքին քաոսային կացությամբ ու ահաբեկիչների հետ ունեցած ջերմ հարաբերություններով հանդերձ:
Այս պարագան հատկապես ընդգծելու անհրաժեշտություն կա, քանի որ ՄԱԿ ԱԽ ոչ մշտական անդամներն իրենց կարգավիճակի հետ մեկտեղ պիտի համապատասխանեն նաև հստակ դրված չափորոշիչների: Ի՞նչ է սա նշանակում: Նախ, համաշխարհային քաղաքականության վրա ներազդելու մի շարք մեխանիզմներին տիրապետելով հանդերձ, երբ աշխարհում ընթացող կարևոր իրադարձությունների մասին որոշումներ ընդունելիս կամ ի կատար ածելիս հաշվի է առնվում նաև ժամանակավոր անդամների կարծիքը, վերջիններս նաև պիտի իրենց «վարքով» վաստակած լինեն այդ կարևորագույն վճիռներն ընդունելու իրավունքը: Իսկ համաձայն ՄԱԿ-ի կանոնադրության 23-րդ հոդված, ԳԱ ԱԽ ոչ մշտական անդամն ընտրվում է` հաշվի առնելով միջազգային խաղաղության ու անվտանգության պահպանմանը, ՄԱԿ-ի այլ նպատակներին տվյալ երկրի նախկին ու ներկա մասնակցության հանգամանքը: Եվ հիմա ծիծաղելի կլինի պնդել, թե Ադրբեջանը ծանրակշիռ ավանդ ունի խաղաղության կամ անվտանգության հաստատման գործում: Իսկ սա արդեն այլ բան չի նշանակում, քան վերահաստատումն այն կարծիքի, որ ՄԱԿ-ի ներկա ընդհանուր քաղաքականությունը արագորեն գլորվում է դեպի ձևախեղում, և այդ միջազգային, երբեմնի հեղինակավոր կառույցի հիմնական մարմինների վարքագիծն այլևս չի բխում իր իսկ որդեգրած առաքելության համընդհանուր քաղաքականությունից:
Կասկած չկա, որ Ադրբեջանի ԱԽ անդամ դառնալու ձգտման հիմնական ( եթե ոչ՝ միակ) պատճառը Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրն է: Բաքուն այժմ կփորձի իր նոր դիրքն օգտագործելով, ՄԱԿ-ից հավելյալ փաստաթղթեր ստանալ, անվտանգության խորհրդում կրկին քննարկման դնել ղարաբաղյան թեման, հիշեցնել նախորդ 4 բանաձևերի մասին և այլն: Ճիշտ է` ՄԱԿ-ի ոչ մի մարմին ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման գործառույթով օժտված չէ և ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահությունն է միայն իրավասու միջամտել կարգավորման գործընթացին, սակայն ադրբեջանցիներին այդ հանգամանքը հազիվ թե խոչընդոտի, եթե անհրաժեշտությունը նրան դրդի շրջանցել ընդունված պայմանները: Ու չնայած այն հարցին, թե Ադրբեջանը կարող է օգտագործել Անվտանգության խորհուրդը ղարաբաղյան խնդրի քննարկման համար, այդ երկրի ԱԳ նախարար Է. Մամեդյարովը բացասական պատասխան էր տվել, սակայն Բաքվի մեկ այլ պաշտոնյա՝ Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմի քաղաքական վերլուծությունների և տեղեկատվական ապահովման բաժնի պետ Էլնուր Ասլանովը մատնել էր իրական մտադրությունը՝ խոստովանելով, որ նոր անդամակցությունն իրենց թույլ կտա բարձրացնել ղարաբաղյան հիմնախնդիրն ու այլ կարևոր հարցեր։
Ասվածից զատ, կատարվածն ադրբեջանցիների համար ունի նաև քարոզչական էական նշանակություն: Այդ փաստը ներկայացնելով որպես մեծ դիվանագիտական հաջողություն՝ ալիևյան վարչախումբը ջանում է դրանով քողարկում իր մյուս ձախողումները: Իսկ եղբայրական Թուրքիան յուղ է լցնում նրա կրակին: Թուրքիայի վարչապետ Էրդողանի շնորհավարական ուղերձը այս անգամ պատիվ կբերեր ցանկացած երգիծական հանդեսի: «Դա Ադրբեջանի մեծ հաղթանակն է։ Երկու տարի առաջ Թուրքիան էր ընտրվել ՄԱԿ ԱԽ-ի ժամանակավոր անդամ, իսկ այժմ եղբայրական Ադրբեջանն է դառնում այդ կառույցի անդամ։ Իմ ուրախությանը չափ ու սահման չկա»,- ասել էր չափ ու սահման կորցրած Էրդողանը։ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևն էլ իր հերթին նույնի կապակցությամբ ունեցած ելույթում շնորհավորել էր ադրբեջանցիներին՝ «տարած հաղթանակի» կապակցությամբ՝ ընդգծելով, որ դա վկայում է միջազգային ասպարեզում Ադրբեջանի աճող հեղինակության մասին, և դրանից անմիջապես հետո փորձել էր ծաղրել Հայաստանին՝ պատմելով, թե իբր նախնական փուլում Հայաստանը նույնպես դրել էր իր թեկնածությունը։ «Սակայն ամիսներ առաջ այնտեղ, հավանաբար, մտածեցին և հասկացան, որ նրանք ի վիճակի չեն դիվանագիտական ասպարեզում մրցակցել Ադրբեջանի հետ, և անձայն, առանց որևէ աղմուկի հանեցին իրենց թեկնածությունը։ Այսինքն, դա խոսում է այն մասին, որ նրանք անզոր են Ադրբեջանի դեմ և հասկանում են դա»,- եզրակացրել է Ալիևը։ Նա, իհարկե, չի մանրամասնել, թե անզոր ու թույլ հայերն ինչպես են տնօրինում իր երկրի կեսին և ինչպես է ինքը պատրաստվում ՄԱԿ-ի ամբիոնին կանգնելով ետ վերադարձնել կորոստյան մատնած «20 տոկոս տարածքը», սակայն նրա ունկնդիրները դա վաղուց գիտեն: Հավանաբար նրանք հասկանում են նաև, որ Ադրբեջանը շոշափելի օգուտ չի ստանա ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի ոչ մշտական անդամությունից: Եթե ավելի վաղ Բաքուն իր ներկայացրած բանաձևերի համար ձայներ էր կորզում Իսլամական կոնֆերանսի երկրներից կամ Չմիացած երկրների շարժումից, ապա դա այնքանով էր անպտուղ, որ միշտ էլ առաջնությունը պատկանում էր ԱԽ մշտական անդամների դիրքորոշմանը, քանի որ վերջիններս վետո-ի իրավունք ունեն: Իսկ այդ երկրներից երեքը՝ Ռուսաստանը, ԱՄՆ-ը ու Ֆրանսիան ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահողներն են ու նրանց դիրքորոշումը բոլորին է հայտնի:
Մյուս պատճառների մասին, որոնք արժեզրկում են Ադրբեջանի անդամությունը, արդեն բարձրաձայնում են հենց իրենք՝ ադրբեջանցիները: Ահա թե ինչ է ասել այդ առթիվ Ադրբեջանի Ազգային ճակատ կուսակցության փոխնախագահ Ֆուադ Գահրամանլին. «Եթե հաշվի առնենք Ադրբեջանի արտաքին քաղաքականության ներկայիս միտումները, ապա կարող ենք վստահությամբ ասել, որ Ադրբեջանը չի կարողանա լիարժեք օգուտ քաղել իր նոր կարգավիճակից: Ադրբեջանը շատ գլոբալ հարցերի շուրջ չունի ընդհանրացված տեսակետ, ինչպես նաև ակտիվ արտաքին քաղաքականության ստրատեգիա, ինչը փաստում է, որ Ադրբեջանը չի կարողանա օգտագործել իր նոր կարգավիճակը հօգուտ իրեն»: Այնպես որ առուն չթռած «հոպ» ասելը չի խրախուսվում: Իսկ թե ՄԱԿ-ը ինչ վաստակեց իր վերջին ընտրությամբ, դա նրանք կհասկանան շատ շուտով:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Օգնություն՝ ըստ համակրանքի

25 Oct

Դժբախտությունը ևս քաղաքականության բաղադրիչը կարող է լինել: Պատմությանը բազմաթիվ դեպքեր են հայտնի, երբ խոշոր աղետների ժամանակ նույնիսկ թշնամի երկրները մոռացության են տվել հին գժտություններն ու հակասությունները՝ միավորվելով հետևանքները հաղթահարելու համար: Դա խիստ մարդկային է, հետևաբար ձերբազատված այն հարցից, թե դա որքանով է ճիշտ կամ որքանով է սխալ: Այդ իսկ պատճառով էլ միանգամայն բնական ընկալվեց Հայաստանի արձագանքը, երբ հոկտեմբերի 23-ի Թուրքիայի հզոր երկրաշարժից անմիջապես հետո իր պատրաստակամությունը հայտնեց օգնության ձեռք մեկնել հարևանին: Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանը, ով պետական այցով գտնվում էր Մոսկվայում, շտապ ցավակցական հեռագիր հղեց Թուրքիայի նախագահ Աբդուլլահ Գյուլին, ուր, մասնավորապես, ասված էր. «Ցավում եմ տեղի ունեցածի համար, ցավակցում եմ և հայտնում եմ Ձեզ, որ Հայաստանի փրկարարների մասնագիտացված ստորաբաժանումը պատրաստ է սեղմ ժամկետում հասնել էպիկենտրոն և անհապաղ անցնել փրկարարական աշխատանքների»: Պատասխանի չսպասելով, նույն օրը Հայաստանի Արտակարգ իրավիճակների նախարարության Ճգնաժամային կառավարման կենտրոնում տեղի ունեցավ օպերատիվ նիստ և հայտարարվեց, որ մեր փրկարարները յուրաքանչյուր պահի պատրաստ են Թուրքիա մեկնել՝ տուժածներին օգնություն ցուցաբերելու համար: «Մենք պարտավոր ենք օգնություն տրամադրել մեր հարևաններին: Թուրքական կողմի համաձայնության դեպքում մենք երկրաշարժի էպիկենտրոն կուղարկենք փրկարարների ու հրշեջ փրկարարների»,-նշեց ԱԻ նախարար Արմեն Երիցյանը: Ի դեպ, դրա նախադեպն արդեն կար: Հայաստանն աջակցել էր Թուրքիային 1999 և 2000 թվականների աղետների ժամանակ:
Անկարայի արձագանքն ուշանում էր: Եվ մեր երկիրը հաջորդ օրը կրկնեց իր առաջարկը: Հայաստանի և Ռուսաստանի նախագահները Կրեմլից զանգահարեցին Աբդուլլահ Գյուլին: Առաջինը խոսեց Դմիտրի Մեդվեդևը, ցավակցել Գյուլին, ասաց, որ Ռուսաստանը պատրաստ է օգնություն ցուցաբերել և այնուհետև հեռախոսը փոխանցեց Սերժ Սարգսյանին, ով վերստին ընդգծել, թե Հայաստանի փրկարար ջոկատները պատրաստ են օգնության հասնել ցանկացած պահի: Թուրքիայի նախագահը պատասխանեց, որ Հայաստանի օգնության առաջարկը տեսել է համացանցում և շնորհակալություն հայտնեց առաջարկի համար: Մինչ այդ արդեն հայտնի էր, որ թուրքերին օգնություն էին առաջարկել նաև Իսրայելը, Ադրբեջանը, Հունաստանը, ԱՄՆ-ը, Մեծ Բրիտանիան, Գերմանիան, Լեհաստանը, Հունգարիան, Շվեյցարիան:
Բայց հետո տարածվեց Reuters գործակալության հաղորդագրությունն այն մասին, որ Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը հայտնել էր, թե Թուրքիան ի վիճակի է ինքնուրույն հաղթահարել աղետի հետևանքները, բայց միևնույն ժամանակ շնորհակալություն էր հայտնել բոլոր այն երկրներին, ներառյալ Հայաստանին ու Իսրայելին, ովքեր օգնության ձեռք են մեկնել իրենց: Նման պատասխանը հայերին չվշտացրեց: Եթե թուրքերը համոզված էին, որ կարող են միայնակ գլուխ հանել, թող լիներ այդպես: Սա այն դեպքը չէր, երբ պիտի ինչ-որ բան պարտադրվեր, թեև, օրինակ, Իսրայելն այլ կերպ էր մտածում, և թուրքերի մերժման մասին Իսրայելի պաշտպանության նախարար Էհուդ Բարաքը հայտարարեց. «Ես ապշած եմ, որ Թուրքիային պետք չէ մեր օգնությունը»:
Նախարարի զարմանքն առաջին հայացքից կարող էր տարօրինակ թվալ: Սակայն շատ չանցած ամեն բան պարզ դարձավ: Առաջինը հաղորդվեց այն մասին, որ Ադրբեջանը երեք ինքնաթիռ օգնություն, 145 փրկարարներ ու շներ է ուղարկել Վան: Օդանավերը հաջողությամբ վայրէջք էին կատարել Վանի օդանավակայանում, որի մասին նախապես ասվում էր, թե իբր մեծապես տուժել է երկրաշարժից: Դրանից հետո հայտնի դարձավ, որ մի քանի խումբ փրկարարներ ու մարդասիրական օգնություն է ուղարկել նաև Իրանը, իսկ այդ երկրի Արևմտյան Ատրպատական նահանգը պատրաստակամություն էր հայտնել բուժման համար ընդունելու տուժածներին: Շատ չանցած ադրբեջանցիներին և իրանցիներին միացավ նաև Պակիստանը:
Սա արդեն ոչ միայն հետաքրքրական էր, այլև բացատրություն էր պահանջում: Ընդ որում, բացատրության կարիք զգում էին ոչ միայն մերժված երկրները, այլև թուրքերից շատերը: Այդ տրամադրություններն անմիջապես թափանցեցին մամուլի էջեր, իսկ թուրքական «Հյուրրիյեթ» օրաթերթը փորձեց պատճառները պարզել հենց ԱԳ նախարարությունից: Թուրքիայի արտաքին քաղաքական գերատեսչությունում պարբերականի հարցին ի պատասխան ասացին. «Ադրբեջանն ու Պակիստանն օգնություն են ուղարկել առանց հարցնելու։ Այնպես որ, մենք չէինք կարող չընդունել արդեն իսկ ուղարկված օգնությունը»։
Հեշտ էր նկատել, որ ԱԳՆ-ի պատասխանն առնվազն տարօրինակ էր թեկուզ այն պարզ պատճառով, որ բոլորին, այդ թվում Թուրքիային է հայտնի. օգնություն ուղարկելու համար ստացող կողմի հետ նախ պետք է լուծել տեխնիկական հարցեր, իսկ դրանք լուծվել չեն կարող, քանի դեռ չկա ընդունող կողմի համաձայնությունը: «Այս ծանր պահին անգամ Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանը հեռագիր հղեց Աբդուլլահ Գյուլին` օգնություն առաջարկելով: Թել-Ավիվը ևս անտարբեր չմնաց: Բայց անհասկանալի պատճառներով Անկարան ընդունեց միայն Ադրբեջանի ու Պակիստանի օգնությունը»,- գրում էր «Հյուրրիյեթ» օրաթերթը՝ հրաշալի հասկանալով ասվածի բուն պատճառները:
Եվ այնուամենայնիվ, ինչու՞ Թուրքիան մերժեց արտաքին օգնությունը: Մեր և Իսրայելի պարագայում այդ հարցը քիչ թե շատ հասկանալի է: Իսկ մյուսնե՞րը: Թուրքերը պնդում են, որ իրենց հնարավորությունները թույլ են տալիս սեփական ուժերով հաղթահարել հետևանքները: Բայց ահա վերջին օրերի մամուլը ողողված է հրապարակումներով, ուր ասվում է, որ տեղի փրկարարները ստիպված են աշխատել «պրիմիտիվ պայմաններում»՝ առանց համապատասխան տեխնիկական հագեցվածության, առանց սննդի, ջրի, բժշկական պարագաների: «Մենք պարզունակ գործիքներ ենք օգտագործում, հիմնականում սարքեր ու տեխնիկա չունենք»,- ասել էր փրկարարներից մեկը Hurriyet Daily News-ի լրագրողի հետ զրույցում: Մեկ այլ աղբյուր գրել էր, որ փլատակների տակ մեռնում են մարդիկ, իսկ օգնական ուժերը բավարար չեն նրանց փրկելու համար:
Այսքանից հետո այլ բան չի մնում, քան ենթադրել, որ Անկարան նույնիսկ ծայրահեղ իրավիճակներում շարունակում է առաջնորդվել հակակրանքներով ու համակրանքներով: Մյուս կողմից շատերի ուշադրությունից չվրիպեց այն փաստը, որ երկրաշարժը տեղի էր ունեցել մի տարածաշրջանում, որը սովորաբար փակ է օտար աչքի համար: Այստեղ բնակչության ճնշող մեծամասնությունը քրդեր են, հենց այս գավառներում են տեղի ունենում ամենաարյունալի բախումները քուրդ գրոհայինների ու թուրքական բանակի ստորաբաժանումների միջև, և տարիներ շարունակ երկրի այս հատվածում արտակարգ դրություն է հայտարարված: Գուցե Թուրքիան չցանկացա՞վ օտարներին ի ցույց դնել իր ներքին կյանքի այդ քողարկված պատկերը, որը աղետի ու անիշխանության պայմաններում կարող էր շատ ավելի ցցուն ներկայանալ: Իսկ ահա արյունակից եղբայր ադրբեջանցիներից ու պակիստանցիներից նա թեևս գաղտնիքներ չունի: Վերջիններս դա ոչ միայն գիտեն, այլև մասնակիցն են համատեղ պայքարի:
Ինչևէ: Մեզ համար Թուրքիային պատուհասած աղետը շարունակվում է դիտվել սոսկ մարդկային ողբերգության տեսանկյունից: Հայ-թուրքական հարաբերությունների սառնությունը կարիք չունի ջերմանալու այս կարգի «խթանիչներով» և ոչ էլ փակ սահմանները պիտի փլուզվեն երկրակեղևի ցնցումներից: Պարզապես ոչ ոք երաշխավորված չէ նման արհավիրքներից, և յուրաքանչյուր անգամ դրանք պիտի հիշեցնեն, թե որքան դժվար է միայնակ կրել աղետի բեռը և որքան կարևոր է միասնական ուժը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԱՅՍՊԵՍ ԳՐՎԵՑ «ՀԱՐՅՈՒՐ ՏԱՐՎԱ ՄԵՆՈՒԹՅՈՒՆԸ»

24 Oct

«… Ես ունեի կին և երկու փոքր տղա: Ես աշխատում էի գովազդող մենեջեր և խմբագրում էի կինոբեմագրեր: Բայց գիրք գրելու համար անհրաժեշտ էր հրաժարվել աշխատանքից: «Հարյուր տարվա մենություն» վեպն սկսելուց մի քանի ամիս առաջ մեքենա էի գնել: Ես գրավ դրեցի մեքենան և գումարը տվեցի կնոջս` Մերսեդեսին՝ ենթադրելով, թե դա կբավականացնի գիրքը գրելու մոտավորապես վեց ամսվա ընթացքում: Բայց «Հարյուր տարվա մենություն»-ը գրելու համար ինձ պետք եղավ մեկուկես տարի: Ամեն օր այսպես թե այնպես նա ինձ համար հայթայթում էր թուղթ, սիգարետ, ամեն բան, ինչ անհրաժեշտ էր աշխատանքի համար: Երբ դրամը վերջացավ, նա ինձ ոչինչ չասաց: Ավելին` ինձ համար մինչև հիմա գաղտնիք է մնում, թե ինչպե՞ս է նա կարողացել համոզել մսագործին, որ պարտքով միս տա, հացավաճառին, որ հաց տա և ինչպե՞ս է համոզել տանտիրոջը, որ նա ինը ամիս չվերցնի բնակվարձը: Այդ ամենը նա է հոգացել, և ես ոչմի հոգս չեմ ունեցել: Երբ գիրքն ավարտված էր, պարզվեց, որ մենք մսավաճառին պարտք ենք 5000 պեսո հսկայական գումար: Շրջապատում խոսում էին, որ ես շատ կարևոր գիրք եմ գրում, և բոլոր կրպակատերերը ցանկացան մասնակցության իրենց բաժինն ունենալ: Բնագիրը հրատարակիչին ուղարկելու համար անհրաժեշտ էր 160 պեսո, իսկ մնացել էր ընդամենը 80-ը: Այդ ժամանակ ես գրավ դրեցի հարիչը և Մերսեդեսի ծամհարդարիչը: Իմանալով այդ մասին` նա ասաց. «Միայն այդ էր պակաս, որ վեպը վատը լինի»:
Վեպի տպագրությունից հետո ամեն ինչ ինձ համար միանգամայն այլ տեսք ստացավ: Որովհետև փառքը միշտ աղավաղում է իրականության զգացողությունը»:

ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ

Սահակաշվիլին հայկական փողկապ կուտի

24 Oct

Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանը Վրաստան չի մեկնում: Այն, որ դրա պատճառները ամենևին էլ «տեխնիկական» չեն, արդեն քչերն են կասկածում: Երկու հարևանների միջև սև կատվի անցնելու օգտին է խոսում նաև այն փաստը, որ մեկ շաբաթ է, ինչ նախագահականն անարձագանք է թողնում միջադեպի առթիվ որևէ մեկնաբանությամբ հանդես գալու խնդրանքները: Իսկ ամեն ինչ սկսվեց սեպտեմբերի վերջին, երբ հաղորդվեց, թե Սերժ Սարգսյանը այս աշնանն այցելելու է Վրաստան։ Այդ մասին առաջին լրատվություն տարածողը Վրաստանում Հայաստանի դեսպանատունն էր: Ու թեև նույն աղբյուրը հավելում էր, որ նախագահի այցի կոնկրետ ժամկետները դեռ համաձայնեցված չեն, բայց դրա հետ մեկտեղ նշում էր, որ սա լինելու է Հայաստանի նախագահի պլանային այցը հարևան երկիր: Իր հերթին Հայաստանում Վրաստանի դեսպան Թենգիզ Շարմանաշվիլին նույն օրերին հայտարարում էր, որ Սերժ Սարգսյանի այցը Թբիլիսի կարող է երկու երկրների հարաբերություններում նոր հեռանկարներ բացել: Նկատենք, որ այդ ժամանակ Հայաստանի պաշտոնական աղբյուրներից որևէ մեկը չհերքեց ոչ այս տեղեկությունը, ոչ էլ կասկածի տակ դրեց բացվող հեռանկարների լայնությունը:
Պլանային, այսինքն նախապես ծրագրված մեկնումի փաստը առավել հստակություն ձեռք բերեց մեկ շաբաթ առաջ, երբ Վրաստանի նախագահի մամուլի քարտուղար Մանանա Մանջղալաձեն բրիֆինգի ժամանակ պաշտոնապես հաստատեց, որ Սերժ Սարգսյանը նոյեմբերի 1-ին պաշտոնական այցով կմեկնի Վրաստան, այցը կտևի 3 օր, իսկ այցի շրջանակներում նախատեսվում են բարձր մակարդակի հանդիպումներ: Թվում էր՝ այլևս ոչինչ չէր խարող խաթարել այդ հստակ պայմանավորվածությունը: Միայն թե լավատեսությանը այս անգամ երկար կյանք վիճակված չէր:
Մեկ օր անց Հայաստանի արտգործնախարարության խոսնակ Տիգրան Բալայանը լրագրողներին ի գիտություն տեղեկացրեց, որ իրենց կառույցը չի հաստատում նախագահի՝ նոյեմբերի սկզբին Վրաստան կատարելիք այցը: «Իմ ունեցած տեղեկություններով, նոյեմբերի առաջին կեսին հանրապետության նախագահի օտարերկրյա այց նախատեսված չէ»,- ասաց Բալայանը՝ պատասխանելով այն հարցին, թե արդյո՞ք ԱԳ նախարար Էդվարդ Նալբանդյանը ուղեկցելու է Սերժ Սարգսյանին Վրաստան կատարելիք այցի ժամանակ: Պատճառների մասին՝ ոչ մի խոսք: Ոչ մի պարզաբանում, թե ինչու՞ հանկարծ պլանայինը վերածվեց չպլանավորվածի: Նախագահը Թբիլիսի չի գնա և վերջ: Բայց, ինչպես տեսնում ենք, ամենահետաքրքիրը դեռ առջևում էր:
Անկախ իրադարձություների ընթացքից, Վրաստանի նախագահի խորհրդական Վան Բայբուրդն անսպասելիորեն հայտարարեց, թե Սերժ Սարգսյանի` Վրաստան կատարելիք այցը չեղյալ հայտարարելու մասին ոչ ոք ոչ մի բան չի խոսում. այցը կայանալու է նոյեմբերի երկրորդ կեսին: Վերջինիս համոզվածությունն այնքան ամուր էր, որ Բայբուրդը այդ միտքը կրկնեց երկրորդ անգամ. «Ես գիտեմ մի բան՝ այդ ացը նախատեսվում էր նոյեմբերի երկրորդ կեսին, ես ուրիշ մեկնաբանություն չեմ կարող անել: Այդ կարող եմ միայն ասել: Մենք գիտենք, որ մի քանի ամիս առաջ այդ այցը նախատեսվում էր նոյեմբերի երկրորդ կեսին»,- ասաց նա:
Փաստորեն Բայբուրդը գիտի մի բան, որի մասին չգիտեն ոչ Վրաստանի նախագահի աշխատակազմում, ոչ Հայաստանի ԱԳ նախարարությունում: Ավելին ասենք, Սահակաշվիլու նստավայրում կարծես թե նույնիսկ մեկ ուրիշ բան իմանալ չեն էլ ցանկանում: Բանն այն է, որ երբ հայ լրագրողները հերթական անգամ դիմեցին նրանց, տեղի լրատվական ծառայության աշխատակիցը բառացիորեն հետևյալը պատասխանեց. «Եթե Մանանա Մանջղալաձեն նման հայտարարություն է արել, ուրեմն դա համապատասխանում է իրականությանը»: Հիշեցումն այն մասին, որ Հայաստանի ԱԳՆ մամլո խոսնակը հերքել է այդ տեղեկությունը, դարձյալ կարծիքի որևէ փոփոխության չհանգեցրեց: «Եթե Մանանա Մանջղալաձեն է ասել, ուրեմն դա համապատասխանում է իրականությանը»,- կրկնել էին Թբիլիսիիում:
Այս խճճված, անհասկանալի իրավիճակում ենթադրությունները կարող են լինել չափազանց հակասական և իրարամերժ: Ի՞նչ է ստացվում: Պետք է մտածել, որ այցն այնուամենայնիվ նախատեսվում է, բայց ոչ նոյեմբերի առաջին, այլ երկրորդ կեսին: Այսինքն խոսքը կարող է վերաբերել սոսկ այցելության ժամկետների փոփոխությանը: Բայց այդ դեպքում ինչու՞ է լռում Հայաստանի նախագահականը և, ի վերջո, ինչու՞ է Հայաստանը Վրաստանին պատասխանում ոչ թե նախագահականը նախագահականի, այլ արտգործնախարարություն-նախագահական մակարդակով: Ինչպես իրավացիորեն նկատել էր մեկնաբաններից մեկը, ստացվում է, որ պաշտոնական Երևանը ոչ միայն հերքում է հարևանների տարածած տեղեկությունը, այլ նաև ցուցադրաբար որոշակի սուբորդինացիոն արհամարհանքով է անդրադառնում դրան: Մնում է միայն հասկանալ քամահրանքի պատճառները կամ չմեկնելու շարժառիթները:
Սրա շուրջ շրջանառվող վարկածները մի քանիսն են: Հենց սկզբից շատերը փորձեցին այնտեղ «ռուսական հետք» որոնել: Ոմանք նույնիսկ հաջողությամբ գտան այդ հետքը: Այս կարծիքի կողմնակիցների գլխավոր խաղաքարտը Սերժ Սարգսյանի Մոսկվա կատարած պաշտոնական այցն էր: Հայաստանի նախագահը մեկնում է մի երկիր, որտեղ Սահակաշվիլու և նրա վարչակարգի անունը լսել անգամ չեն ցանկանում: Իսկ այդ այցից անմիջապես հետո ուղղություն է վերցնելու դեպի Վրաստան: Հասկանալի չէ՞, որ Կրեմլին դա բոլորովին դուր չէր գա: Եվ ուրեմն Սարգսյանին այլ բան չէր մնում, քան չեղյալ հայտարարել Վրաստան կատարելիք այցը:
Սա, ինչ խոսք, վիճելի և խիստ մակերեսային տեսակետ է: Մեկ անգամ չէ, որ Սարգսյանը այցելել է Վրաստան, և այդ հանդիպումները որևէ կերպ չեն անդրադարձել հայ-ռուսական հարաբերությունների վրա: Ի վերջո, եթե Երևանը սկսի հարաբերություններ փչացնել բոլոր այն երկրների հետ, որոնք Ռուսաստանի սրտով չեն, ապա ստիպված ենք լինելու աշխարհի քարտեզը կես անել:
Կա մեկ ուրիշ հնարավոր վարկած, որը շատ ավելի իրական է ներկայանում: Խոսքը վերաբերում է Վրաստանի նախագահ Սահակաշվիլու օրերս արած այն հայտարարությունը, թե Տավուշի մարզում տեղի ունեցած սողանքի հետևանքները վերացնելու համար իրենք երկու օր կծախսեին, իսկ հայերից շաբաթներ պահանջվեց: Նման դիտողությունը կարող էր խորապես վիրավորել հայկական կողմին: Առավել ևս, որ Վրաստանի նախագահն այս բանը անում է ոչ մեկ անգամ: Հիշենք թեկուզ այն դեպքը, երբ Սահակաշվիլին հայտարարեց, որ վրացական կառավարությունն առավել արդյունավետ է գործում, քան Հայաստանինը, կամ այն ասույթը, թե Վրաստանն աղքատ կլիներ, ինչպես Հայաստանը, եթե Ռուսաստանից կախված լիներ: Իսկ այս կարգի վիրավորական զուգահեռները հեշտությամբ կուլ չեն գնում: Ստացվում է, որ մեր երկիրը սկսել է Սահակաշվիլիի համար ծառայում որպես իր ձեռքբերումների համեմատության առարկա, ընդ որում, նրա օրինակը հետզհետե դառնում է վարակիչ իր ենթակաների համար, ովքեր նույնպես սկսել են առիթը բաց չթողնել Հայաստանին խայթելու համար:
Անկախ այն բանից՝ նման համեմատություններն օբյեկտիվ են, թե ոչ, դրանք կոռեկտ չեն: Ու եթե ենթադրենք, որ վերջին հայտարարությունը դարձել է այն կաթիլը, որով լցվել է Հայաստանի համբերության բաժակը, ապա Սերժ Սարգսյանի այցի հետաձգումը լիովին տեղավորվում է դեպքերի տրամաբանության համատեքստում: Վաղուց էր եկել ժամանակը վրացական իշխանություններին առարկայորեն ցույց տալու, որ մենք չենք պատրաստվում հանդուրժել նրանց յուրաքանչյուր անտակտություն, և ամեն մի տհաճ բառի համար միշտ էլ գալու է պատասխան տալու պահը:
Մնում է սպասել ու տեսնել, թե այսքանից հետո Մ. Սահակաշվիլին կճաշակի՞ հերթական փողկապը, ինչպես նա սովորաբար անում է անելանելի իրավիճակներում հայտնվելիս: Ու նաև կարծում ենք, որ Վրաստանի նախագահը գոնե այսուհետ զուգահեռներ անցկացնելիս կհամաձայնի այն ճշմարտության հետ, որ ավելի լավ է մեկ շաբաթում սողանք մաքրել, քան մեկ շաբաթում կորցնել երկրի կեսը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԷՌՆԵՍՏ ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ

23 Oct

1396274721_017-ellf.ruԿԱՏՈՒՆ ԱՆՁՐԵՎԻ ՏԱԿ

Հյուրանոցում միայն երկու ամերիկացի կային: Սենյակ բարձրանալիս կամ իջնելիս նրանք չէին ճանաչում աստիճաններին իրենց հանդիպող ոչ մի կենվորի: Ամերիկացիների սենյակը երկրորդ հարկում էր, որի պատուհանները դիմահայաց էին ծովին: Պատուհաններից երևում էին նաև զբոսայգին և պատերազմի զոհերի հուշարձանը: Զբոսայգում բարձր արմավենիներ ու կանաչ նստարաններ կային: Արևոտ եղանակին այնտեղ միշտ ինչ-որ նկարիչ էր լինում՝ իր նկարակալով: Նկարիչներին դուր էին գալիս սաղարթախիտ արմավենիները, ծովին ու այգիներին դիմահայաց հյուրանոցների փայլուն գույները: Իտալացիները, երկար ճանապարհ կտրելով, գալիս էին պատերազմի զոհերի հուշարձանը դիտելու, որ բրոնզաձույլ էր և փայլփլում էր անձրևի տակ: Անձրևում էր: Կաթիլները մեկիկ- մեկիկ պոկվում էին արմավենիների սաղարթներից: Խճապատ ծառուղիներում փոքրիկ լճակներ էին գոյոցել: Անձրևի տակ փրփրածուփ ծովի ալիքները երկար շերտերով փշրվում էին ափին, հետո ավազը լափլիզելով նահանջում ետ, նորից ետ էին գալիս ու փշրվում՝ երկար շերտով, անձրևի տակ: Հրապարակում, հուշարձանի մոտ ավտոմեքենաներ էին մնացել: Դիմացի սրճարանի դռան շեմին մատուցողը կանգնել, նայում էր դատարկ հրապարակին:
Ամերիկուհին կանգնել էր պատուհանի մոտ և նայում էր դուրս: Հենց նրանց պատուհանի ներքևում, կանաչ սեղաններից մեկի տակ, որից անձրաևաջուր էր կաթկթում, մի կատու էր կուչ եկել: Կատուն փորձում էր գունդուկծիկ լինել այնպես, որ կաթիլները չընկնեին վրան:
-Իջնեմ, այդ կատվի ձագին բերեմ,- ասաց ամերիկուհին:
– Ես կգնամ,- առաջարկեց մահճակալին պառկած նրա ամուսինը:
-Ոչ, ինքս կբերեմ: Խեղճ փիսիկը սեղանի տակ չարչարվում է, որ չթրջվի:
Ամուսինը շարունակեց կարդալ՝ երկու բարձերը հարմարեցնելով գլխի տակ:
-Տես՝ չթրջվես,- ասաց նա:
Կինը իջավ աստիճաններով ու երբ անցնում էր նախասրահով, հյուրանոցի տերը տեղից ելավ, խոնարհվելով ողջունեց նրան: Հյուրանոցի տիրոջ գրասեղանը նախասրահի հեռավոր անկյունում էր: Նա ծեր, բավականին բարձրահասակ մարդ էր:
– Անձրևում է,- ասաց կինը:
– Այսօր շատ վատ եղանակ է:
Ծերունին կանգնել էր գրասեղանի ետևում, կիսամութ սենյակի հեռավոր անկյունում: Նա դուր էր գալիս կնոջը: Ամերիկուհուն դուր էր գալիս հյուրանոցի տիրոջ չափազանց լուրջ խոժոռ տեսքը՝ որևէ գանգատ լսելիս: Նրան դուր էր գալիս այդ մարդու արժանապատվությունը: Նրան դուր էր գալիս, թե ինչպես էր այդ ծերունին ուզում ծառայություն մատուցել իրեն: Դուր էր գալիս հյուրանոցի տիրոջ պահվածքը: Դուր էին գալիս խոժոռ դեմքն ու խոշոր ձեռքերը:
Ծերունու հանդեպ խանդաղատանքով լցված՝ ամերիկուհին բացեց դուռն ու նայեց դուրս: Տեղատարափ անձրև էր: Անջրանցիկ թիկնոցով մի տղամարդ դատարկ հրապարակով դեպի սրճարան էր գնում: Կատուն պետք է որ հյուրանոցի աջ կողմում լիներ: Գուցե քիվի տակով անցնի: Երբ կինը կանգնեց դռան շեմին, նրա գլխավերևում մի անձրևանոց բացվեց: Նրանց սենյակը հավաքող աղախինն էր:
– Այսպես չեք թրջվի,- ժպտալով ասաց աղախինը իտալերեն: Անշուշտ, նրան հյուրանոցի տերն էր ուղարկել:
Աղախնու հետ, որ անձրևանոցը պահած գնում էր նրա ետևից, կինը խճապատ ծառուղիով քայլեց դեպի իրենց սենյակի պատուհանի տակ: Սեղանն այնտեղ էր: Անձրևով ողողված՝ այն վառ կանաչավուն էր դարձել, բայց կատուն չկար: Հանկարծ հուսախաբություն համակեց կնոջը: Աղախինը ակնածանքով նայեց նրան:
– Դուք որևէ բա՞ն եք կորցրել, սինյորա:
– Այստեղ կատու կար:
– Կատո՞ւ:
– Այո, կատու:
-Կատո՞ւ,- ծիծաղեց աղախինը:- Կատուն՝ անձրևի տա՞կ:
– Այո,- ասաց կինը,- սեղանի տակ էր: Ահ, ես այնքան շատ էի ուզում փոքրիկ կատու ունենալ:
Երբ ամերիկուհին անգլերեն խոսեց, աղախնի դեմքը ձգվեց:
– Եկեք, սենյորա,- ասաց նա:- Եկեք ներս գնանք, թե չէ կթրջվեք:
– Գնանք, իհարկե,- ասաց մանկամարդ ամերիկուհին:
Նրանք խճապատ ծառուղիով նորից ետ եկան ու ներս մտան: Աղախինը մնաց դրսում, որ անձրևանոցը փակի: Երբ ամերիկուհին անցավ նախասրահով, հյուրանոցի տերը խոնարհվեց նախասրահում: Կնոջ մեջ ինչ-որ բան ջղաձգորեն գունդուկծիկ դարձավ: Հյուրանոցի տերը ստիպում էր նրան շատ փոքր ու միաժամանակ կարևոր զգալ: Մի պահ կինը իրեն չափազանց կարևոր զգաց: Նա բարձրացավ աստիճաններով: Բացեց սենյակի դուռը: Ջորջը մահճակալին պառկած կարդում էր:
– Կատվին բերի՞ր,- հարցրեց նա՝ գիրքը ցած դնելով:
– Այնտեղ չէր:
-Հետաքրքիր է, ո՞ւր է կորել,- ասաց Ջորջը՝ աչքերը մի պահ կտրելով գրքից:
Կինը նստեց մահճակալին:
– Ես այնքան էի ուզում փոքրիկ կատու ունենալ,- ասաց նա:- Չգիտեմ, թե ինչու եմ այդքան ուզում: Ես այդ խեղճ փիսիկին եմ ուզում: Կատակ բան չի, խեղճ փիսիկը դրսում, անձրևի տակ է:
Ջորջը նորից սկսել էր կարդալ:
Կինը մոտեցավ հարդարանքի սեղանին, նայեց հայելու դիմաց և ձեռքի հայելիով սկսեց զննել իրեն: Նախ՝ զննեց մեկ, հետո մյուս կիսադեմը: Ապա՝ ծոծրակն ու պարանոցը:
-Ի՞նչ ես կարծում, լավ չէ՞ր լինի, եթե մազերս թողնեի երկարեր,- հարցրեց ամերիկուհին՝ նորից նայելով իր կիսադեմին:
Ջորջը աչքերը բարձրացրեց ու տեսավ կնոջ՝ տղայի պես կարճ խուզված ծոծրակը:
– Այդպես էլ է ինձ դուր գալիս:
– Ես ձանձրացել եմ,- ասաց կինը:- Այնպես եմ ձանձրացել տղայի այս սանրվածքից:
Ջորջը փոխեց դիրքը: Այն պահից, ինչ կինը սկսել էր խոսել, ամուսինը աչքը չէր կտրել նրանից:
– Այսօր դու շատ ես սիրունացել,- ասաց Ջորջը:
Կինը ձեռքի հայելին դրեց հարդասեղանին, մոտեցավ պատուհանին ու նայեց դուրս: Մթնում էր:
– Ուզում եմ մազերս ետ սանրել ու ձիգ կապել այնպես, որ հարթ լինեն, հետո ծոծրակիս մեծ հանգույց անել ու մատներով շոշափել,- ասաց կինը:- Ուզում եմ գոգիս փոքրիկ կատու լինի, որ շոյեմ, իսկ նա մռռա:
-Ի՞նչ…
– Հետո ուզում եմ սեփական սպասքով ճաշել, իսկ սեղանին մոմեր վառվեն: Ուզում եմ գարուն լինի, ուզում եմ մազերս փռած սանրել հայելու առաջ, ես կատու եմ ուզում, նոր զգեստներ եմ ուզում…
– Դե լավ, վերջացրու: Մի գիրք վերցրու կարդա,- ասաց Ջորջը: Նա նորից կարդում էր:
Կինը պատուհանից նայում էր դուրս: Արդեն բոլորովին մթնել էր, իսկ անձրևը դեռ մաղվում էր արմավենիներին:
-Այնուամենայնիվ, ես կատու եմ ուզում,- ասաց ամերիկուհին:- Հենց հիմա կատու եմ ուզում: Եթե երկար մազեր կամ ուրիշ ուրախություն չի կարելի, գոնե կատու կարելի՞ է ունենալ:
Ջորջը չէր լսում: Նա կարդում էր: Կինը պատուհանից նայեց դուրս: Հրապարակի լույսերն արդեն վառվել էին:
Ինչ-որ մեկը թակեց դուռը:
-Մտեք ,- ասաց Ջորջը: Նա գլուխը բարձրացրեց գրքից:
Աղախինը կանգնեց դռան շեմին: Նրա գրկին մի մեծ, բծավոր կատու կար, որ ծանրորեն կախվել էր ձեռքերից:
– Ներեցեք,- ասաց աղախինը,- հյուրանոցի տերը խնդրեց, որ սա տամ սինյորային:

Թարգմ. Վ. Ավետիսյան

ՄԻՇԵԼ ՈՒԵԼԲԵԿ

23 Oct

Պետք չէ երջանկությունից վախենալ. այն չկա: Մենք պետք է երջանիկ լինեինք, ինչպես լսող երեխաները. երջանկության համար ընդամենը պահանջվում էր ոչ դժվարին գործառույթների պահպանում, ինչը կապահովեր անվտանգություն, ինչպես նաև ցավի և ռիսկի բացակայություն: Սակայն երջանկությունը չեկավ, և մեր հավասարակշռությունը վերածվեց անմասնակցության: Ոչ մի դարաշրջան, ոչ մի քաղաքակրթություն չի ծնել այնպիսի մարդկանց, որոնց հոգում այսքան դառնություն լիներ: Այս իմաստով մենք ապրում ենք բացառիկ ժամանակներում: Եթե հարկ լիներ այսօրվա մարդու հոգեվիճակն արտահայտել ընդամենը մեկ բառով, ես անկասկած կընտրեի «տառապանք» բառը: Դուր չի գալիս ինձ այս աշխարհը: Վճռականորեն դուր չի գալիս: Ցավալի բան է, երբ տեսնում ես, թե ինչպես է խորտակվում քաղաքակրթությունը, ցավալի է տեսնել, թե ինչպես են խորտակվում նրա լավագույն ուղեղները: Սկզբում դու քեզ այս կյանքում այնքան էլ հարմար չես զգում, իսկ վերջում արդեն երազում ես իսլամական հանրապետության մասին… Այն, ինչը մեզ իսկապես հուզում է, մեր մահվան հանգամանքներն են: Մեր ծննդի հանգամանքները երկրորդական են:

ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ

22 Oct

ԵՍ ՀԵՌԱՆՈՒՄ ԵՄ

Եթե Տեր Աստված մի պահ մոռանար, որ ես քրջե տիկնիկ եմ և ինձ մի քիչ կյանք պարգևեր, հավանաբար ես չէի ասի այն ամենը, ինչը մտածում եմ, ավելի շուտ ես կմտածեի այն մասին, թե ինչ եմ ասում:
Ես իրերը կգնահատեի ոչ թե իրենց արժեքով, այլ նշանակությամբ:
Ես քիչ կքնեի, երկար կերազեի՝ գիտակցելով, որ փակ աչքերով ամեն մի վայրկյանը վաթսուն վայրկյան լույսի կորուստ է:
Ես կքայլեի, երբ ուրիշները հրաժարվում են քայլել, ես կարթնանայի, երբ ուրիշները քնում են, ես կլսեի, երբ ուրիշները խոսում են: Եվ ի՜նչ հաճույք կստանայի շոկոլադով պաղպաղակից:
Եթե Տերը ինձ մի քիչ կյանք տար, ես կհագնվեի պարզ, վեր կկենայի արևի առաջին իսկ շողերի հետ` մերկացնելով ոչ միայն մարմինս, այլև հոգիս:
Աստվա՛ծ իմ, եթե գոնե մի քիչ ժամանակ ունենայի, ես իմ ատելությունը կսառցապատեի և կսպասեի, թե երբ արևը կծագի:
Ես կնկարեի աստղերի ներքո, ինչպես Վան Գոգը, կերազեի` կարդալով Բենեդետիի բանաստեղծությունները, և Սեյրայի երգը կդառնար իմ լուսնային սերենադը: Վարդերը ես կցողեի իմ արցունքներով, որպեսզի զգայի նրանց փշերի ցավը և նրանց թերթիկների կարմիր համբույրը:
Աստվա՛ծ իմ, եթե միայն ես մի քիչ կյանք ունենայի… Մեկ օր անգամ բաց չէի թողնի, որպեսզի սիրեի մարդկանց, որպեսզի նրանց հայտնեի իմ սիրո մասին, յուրաքանչյուր տղամարդու և կնոջ կհամոզեի, որ սիրում եմ իրեն, սիրով կապրեի սիրո մեջ:
Մարդկանց ես կապացուցեի` որքան սխալ են, երբ մտածում են, թե ծերության հետ մեկտեղ իրենք դադարում են սիրել: Ընդհակառակը, նրանք ծերանում են, որովհետև դադարում են սիրել:
Երեխային ես թևեր կտայի, և ինքս էլ նրանց կսովորեցնեի թռչել:
Ծերունիներին կսովորեցնեի, որ մահը վրա է հասնում ոչ թե ծերությունից, այլ մոռացումից:
Մարդիկ, չէ՞ որ ես ևս ձեզանից շատ բան եմ սովորել:
Ես իմացա, որ յուրաքանչյուր ոք ցանկանում է ապրել լեռան կատարին՝ գլխի չընկնելով, որ իսկական երջանկությունը նրան սպասում է վայրէջքի ժամանակ:
Ես հասկացա, որ երբ նորածինն առաջին անգամ իր փոքրիկ թաթիկով բռնում է հոր մատը, նա այն բռնում է մեկընդմիշտ:
Ես հասկացա, որ մարդը մարդուն վերից վար նայելու իրավունք ունի սոսկ այն նպատակով, որպեսզի օգնի նրան ոտքի կանգնելու:
Այնքա՜ն բան եմ ես ձեզանից սովորել, բայց, ճիշտն ասած, այդ ամենի օգուտը քիչ է, որովհետև, դրանցով լիքը լցնելով սնդուկը, ես մեռնում եմ…

ԱՆՐԻ ՄԻՇՈ

22 Oct

ԴԱՏԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հրեշավոր քամի է փչում.
Կրծքիս մեջ ոչ մեծ մի անցք է,
Հրեշավոր քամին փչում է դրա մեջ:
Անցքում այդ ատելություն է, սոսկանք, անզորություն
Ու անզորություն դարձյալ, իսկ քամին ամենազոր է,
Հզոր է պտտահողմերի պես,
Կոտրում է պողպատե ասեղներ,
Ու անընդհատ քամի է միայն,
դատարկություն: Ու երբ դադարում է քամին,
Ես մոլորվում եմ, լի եմ անձկությամբ:
Ո՞նց պիտի հնչեին բառերն Հիսուսի,
թե նա իմ տեղը լիներ:
Դողը հոգուս մեջ իր սառնությունը միշտ պատրաստ է պահում:
Ու խժռում ամեն ինչ, ու ամեն ինչ ժխտում է դատարկությունս,
Ամեն ինչ խուլ է ու համր` նրա մեջ-
Աստղերի լռության պես:
Անցքը խորն է հոգուս մեջ և չունի ձև:

Թարգմ. Գ. Մելքոնյան

ԱԲՐԱՀԱՄ ԼԻՆՔՈԼՆԻ ՆԱՄԱԿԸ ՀՈՐԱՑԻՈ ԳՐԻԼԻԻՆ

21 Oct

Հարգարժան Հորացիո Գրիլիին
Վաշինգտոն, 2 օգոստոսի, 1862 թ.
Թանկագին պարոն
Ես հենց նոր կարդացի ամսի 19-ին ինձ ուղղված Ձեր նամակը, որ տպագրվել է «Նյու Յորք Տրիբունում»։ Եթե այն պարունակեր թեկուզ մեկ նախադասություն կամ մեկ փաստ, որը կարողանայի հերքել, ես երբեք չէի առարկի նրա դեմ։ Եթե այն պարունակեր թեկուզ մեկ ակնարկ անօրինական միջամտությունների վերաբերյալ, ես երբեք հանդես չէի գա նրա դեմ։ Եթե նրանում հնարավոր լիներ որսալ անհամբերության կամ բռնակալության գեթ մեկ նոտա, ես կանտեսեի դրանք կամ դուրս կշպրտեի մտքիցս հին ընկերոջս հանդեպ ունեցած հարգանքի պատճառով (ընկերոջ սիրտը միշտ անսխալ է գործում)։
Ինչ վերաբերում է քաղաքականությանը, որը, ինչպես Դուք թույլ եք տալիս նկատել, «ես կարծես վարում եմ», ապա ուզում եմ ասել, որ այս առթիվ ես մտադիր չեմ որևէ անճշտություն կամ թյուրըմբռնումներ հանդուրժելու։ Ես պահպանում եմ միությունը, իսկ դրա ամենակարճ ճանապարհը Սահմանադրությունն է։ Որքան շուտ վերականգնվի մեր ազգային հեղինակությունը, այնքան ավելի արագ միությունը միություն կդառնա, այսինքն կրկին կդառնա այնպիսին, ինչպիսին եղել է։ Եթե կան մարդիկ, ովքեր դեմ են այդ միությանը, ապա ես չեմ համաձայնվի նրանց հետ գոնե այնքան ժամանակ, քանի դեռ նրանք չեն վերացրել ստրկությունը։ Այս պայքարում իմ գլխավոր խնդիրը միությունը փրկելն է։ Սա բնավ էլ չի նշանակում, որ ես պայքարում եմ հանուն ստրկությունը փրկելու կամ վերացնելու։ Եթե ինձ հաջողվեր միությունը պահել՝ ոչ մի ստրուկի ազատություն չտալով, ապա ես կանեի դա։ Եվ եթե միությունը փրկելու համար ես ստիպված պիտի լինեմ ազատություն շնորհել բոլոր ստրուկներին, ապա հավատացնում եմ, որ ես դա էլ կանեմ։ Այն ամենը, ինչ ես անում եմ ստրկության և մաշկի գույնի առնչությամբ, անում եմ միայն այն պատճառով, որ հավատում եմ՝ դա կփրկի միությունը, իսկ եթե ես ինչ-որ բանից հրաժարվում եմ, ապա հրաժարվում եմ միայն այն պատճառով, որ հավատում եմ՝ դա կարող է փրկել միությունը։ Ես քիչ կգործեմ այնտեղ, որտեղ կարող եմ խանգարել միությանը, իսկ որտեղ կարող եմ օգնել նրան, ես կլինեմ եռանդուն ու ջանադիր։ Ես կփորձեմ ուղղել սխալները, եթե դրանք ապացուցվեն, և կհամաձայնեմ ուրիշ տեսակետների հետ, եթե դրանք ճիշտ դուրս գան։
Այսպիսին է իմ նպատակը՝ ըստ իմ պաշտոնական տեսակետի։ Իսկ որպես մարդ՝ ես հավատարիմ եմ իմ այն դիրքորոշմանը, որ յուրաքանչյուր մարդ ամենուր ազատ կարող է լինել։
Հարգանքներով՝ Ա. Լինքոլն:

ԱՐԻՍՏՈՏԵԼ

21 Oct

… Այսպիսով հայտնի է, որ մարդը քաղաքական կենդանի է` ավելի բարձր կոչումով, քան մեղուները կամ խմբերով ապրող այլ կենդանիներ: Համաձայն մեր տեսության` բնությունը ոչինչ իզուր չի անում, և մարդը` կենդանիներից առանձնացած, ապահովված է լեզվով հաղորդակցվելու ունակությամբ: Ձայների արձակումը սոսկ ծառայում է հաճույք և ցավ ցուցաբերելու համար, և այսպիսով այն ունակություն է, որն ընդհանրապես պատկանում է կենդանիներին. Նրանց բնույթը հնարավորություն է տալիս նրանց հասնել մի կետի, որտեղ նրանք ունեն հաճույքի ու ցավի զգացողություն և կարող են փոխանցել այդ զգացողություններն իրար: Սակայն լեզուն ծառայում է ասելու համար, թե ինչն է շահավետ և ինչը` հակառակը, և կենդանիների հետ համեմատած` մարդկանց յուրահատկությունը հանդիսանում է այն, որ նրանք ունեն չարի ու բարու, արդարության և անարդարության ու նման այլ առանձնահատկությունների ընկալում…
Այն մարդը, ով մեկուսացված է, ով անկարող է կիսել քաղաքական ընկերության շահույթը կամ էլ կարիք չունի կիսելու այն, քանի որ արդեն ինքնուրույն է, քաղաքականության մաս չի կազմում, և այդ պատճառով էլ պետք է լինի կամ գազան, կամ աստված:

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Map

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 133 other followers

%d bloggers like this: